Rozbudowane przydawki imiesłowowe: das von mir gelesene Buch

Der vor zwei Wochen von der Kommission vorgelegte Bericht wird morgen diskutiert.Raport przedłożony przez komisję dwa tygodnie temu będzie omawiany jutro.

Niemiecki potrafi rozbudować imiesłów stojący przed rzeczownikiem w całą grupę: rodzajnik, potem własne dopełnienia, przysłówki i wyrażenia przyimkowe imiesłowu, potem sam imiesłów z końcówką przymiotnikową, potem rzeczownik. Ta grupa — rozbudowana przydawka imiesłowowa — wykonuje pracę całego zdania względnego.

W skrócie: usuń zaimek względny i osobową formę czasownika, zamień czasownik w imiesłów z końcówką przymiotnikową i postaw resztę przed rzeczownikiem. Jeśli rzeczownik nadrzędny był dopełnieniem zdania czynnego, przydawka zwykle staje się bierna, a dawny podmiot — wykonawcą czynności: das Buch, das ich gelesen habe → das von mir gelesene Buch.

W polskim jest ta sama konstrukcja: rosnące ceny, przeczytana przeze mnie książka. Imiesłów przymiotnikowy odmienia się jak przymiotnik i bierze określenia z lewej strony, więc struktura przenosi się niemal jeden do jednego — tylko bez rodzajnika. Różnicę stanowią polskie przymiotniki odczasownikowe, takie jak przybyły pociąg: niemiecki zwykle oddaje to przez Partizip II czasowników z sein (der angekommene Zug) albo zdaniem względnym.

Od zdania względnego do grupy imiesłowowej

Wiele zdań względnych da się zagęścić w przydawkę imiesłowową, a przydawkę imiesłowową zwykle da się rozłożyć z powrotem w zdanie względne — choć imiesłów nie zachowuje wszystkich rozróżnień osobowego czasownika (czas, tryb, modalność):

• das Buch, das ich gelesen habe → das von mir gelesene Buch
• der Zug, der vor einer Stunde angekommen ist → der vor einer Stunde angekommene Zug
• ein Problem, das seit Jahren wächst → ein seit Jahren wachsendes Problem

Po drodze zmieniają się trzy rzeczy:

• Zaimek względny i osobowa forma czasownika znikają; czasownik wraca jako imiesłów.
• Gdy zdanie czynne przerabia się z użyciem Partizip II, jego podmiot może wrócić jako wykonawca czynności z von + celownik (albo durch + biernik): das Gesetz, das das Parlament verabschiedet hat → das vom Parlament verabschiedete Gesetz.
• Imiesłów oznacza tylko trwające vs. zakończone (oraz czynne vs. bierne); nie niesie pełnego czasu zdania wyjściowego — ramy czasowe daje zdanie nadrzędne.

Który imiesłów

Ten sam podział na trzy co w lekcji o imiesłowach jako przymiotnikach:

Imiesłów stoi zawsze na końcu grupy, tuż przed rzeczownikiem, i bierze zwykłą końcówkę przymiotnikową według rodzajnika, rodzaju, przypadka i liczby.

Szyk wewnątrz grupy

Czytaj grupę jak zdanie względne, tylko bez zaimka i czasownika:

Wszystko, co stało po zaimku względnym, zachowuje mniej więcej swoją kolejność (czas, potem sposób, potem miejsce), a imiesłów zajmuje miejsce osobowego czasownika — na samym końcu.

zu + Partizip I: „to, co trzeba zrobić”

Osobny wariant używa zu + bezokolicznik + -d + końcówka. Ma znaczenie bierne plus odcień konieczności lub możliwości — „co musi (albo może) zostać …”:

• die zu lösende Aufgabe — zadanie, które trzeba rozwiązać
• ein nicht zu unterschätzendes Risiko — ryzyko, którego nie wolno lekceważyć
• die zu erwartenden Kosten — spodziewane koszty

Rozkłada się przez sein … zu albo passiv modalny: die Aufgabe, die zu lösen ist / gelöst werden muss.

Jak przeczytać długą przydawkę

Formalny niemiecki potrafi spiętrzyć kilka określeń. Żeby taką rozłożyć, przeskocz od rodzajnika prosto do rzeczownika, a potem rozłóż środek:

der in der letzten Sitzung von allen Fraktionen einstimmig beschlossene Antrag

1. Rodzajnik der … rzeczownik Antrag — to jest rama.
2. Słowo tuż przed rzeczownikiem, beschlossene, to imiesłów — kotwica.
3. Odbuduj je jako zdanie względne: der Antrag, der in der letzten Sitzung von allen Fraktionen einstimmig beschlossen wurde.

Rejestr

Rozbudowane przydawki imiesłowowe należą do formalnej niemczyzny pisanej — dziennikarstwo, prawo, teksty naukowe i urzędowe. W mowie i w tekstach nieformalnych zdanie względne jest naturalniejsze, a dwie czy trzy przydawki spiętrzone w jednej grupie szybko stają się trudne do czytania. Rozbudowywanie grupy jeszcze dalej, z własnymi zagnieżdżonymi przydawkami, to temat na poziomie C1.

Częste błędy

• ❌ das gelesene von mir Buch → ✅ das von mir gelesene Buch (imiesłów stoi tuż przed rzeczownikiem; jego określenia idą przed nim, nie po nim)
• ❌ das von mir gelesen Buch → ✅ das von mir gelesene Buch (imiesłów i tak potrzebuje końcówki przymiotnikowej)
• ❌ das von die Regierung beschlossene Gesetz → ✅ das von der Regierung beschlossene Gesetz (wykonawca czynności to von + celownik)
• ❌ der angekommene vor einer Stunde Zug → ✅ der vor einer Stunde angekommene Zug (okoliczniki idą wewnątrz grupy, przed imiesłowem)
• ❌ die zu lösende Aufgaben → ✅ die zu lösenden Aufgaben (końcówka liczby mnogiej także na imiesłowie)

Szybki sprawdzian

Zamień każde zdanie względne w rozbudowaną przydawkę imiesłowową z właściwą końcówką.

1. der Brief, der gestern geschrieben wurde → der ___ Brief
2. die Kinder, die im Garten spielen → die ___ Kinder
3. ein Auto, das in Deutschland gebaut wurde → ein ___ Auto
4. die Aufgabe, die man lösen muss → die ___ Aufgabe
5. die Touristen, die gerade angekommen sind → die ___ Touristen

Najważniejsze

• Rozbudowana przydawka imiesłowowa pakuje zdanie względne przed rzeczownik: rodzajnik + określenia + imiesłów + końcówka + rzeczownik.
• Wybieraj imiesłów według znaczenia: Partizip I = czynne i trwające, Partizip II od czasownika przechodniego = bierne i zakończone, Partizip II od czasownika z sein = czynne i zakończone.
• Imiesłów stoi na końcu, tuż przed rzeczownikiem, ze zwykłą końcówką przymiotnikową; osobowy czasownik i zaimek względny znikają, a czynny podmiot może stać się wykonawcą czynności von + celownik.
• zu + Partizip I (die zu lösende Aufgabe) znaczy „to, co musi albo może zostać zrobione”.
• To formalny styl pisany; zdanie względne to naturalny odpowiednik w mowie.
• Żeby taką przeczytać, przeskocz od rodzajnika do rzeczownika, znajdź imiesłów tuż przed nim i odbuduj go jako zdanie względne.