Chcę pić kawę. Mogę wejść? Muszę pracować. Umiem pływać.

Cztery małe czasowniki robią w codziennej polszczyźnie bardzo dużo: chcieć, móc, musieć i umieć. Po każdym z nich stoi drugi czasownik w bezokoliczniku, czyli w formie zakończonej na -ć (pić, wejść, pracować, pływać), i ten drugi czasownik nigdy się nie zmienia.

Krótko: czasownik modalny przyjmuje końcówkę osoby (muszę, musisz, musi), a czasownik po nim zostaje w bezokoliczniku (Muszę pracować.).

W angielskim czasowniki modalne takie jak can i must mają jedną stałą formę (she can, she must), a po want potrzebne jest to (I want to swim). Polskie czasowniki modalne odmieniają się przez wszystkie osoby (ona może, ona musi, ona chce), żaden nie wymaga słowa takiego jak to, a angielskie can odpowiada dwóm polskim czasownikom: móc i umieć. Podobnie angielskie don't have to to polskie nie muszę, a must not to raczej nie wolno.

Schemat: czasownik modalny + bezokolicznik

Osobę i liczbę pokazuje tylko czasownik modalny. Drugi czasownik ma po prostu formę słownikową:

  • Chcę czytać.
  • Anna chce spać.
  • Musimy iść.
  • Dzieci umieją pływać.

W zdaniu neutralnym zaimek osobowy zwykle stoi przed czasownikiem modalnym, a często w ogóle go nie ma: Ja chcę, ty musisz. Chcieć jest też jednym z czasowników z lekcji Czas teraźniejszy: czasowniki nieregularne, gdzie występuje z rzeczownikiem i z czasownikiem.

Formy

Osoba Zaimek chcieć móc musieć umieć
1. osoba liczby pojedynczej ja chcę mogę muszę umiem
2. osoba liczby pojedynczej ty chcesz możesz musisz umiesz
3. osoba liczby pojedynczej on / ona / ono chce może musi umie
1. osoba liczby mnogiej my chcemy możemy musimy umiemy
2. osoba liczby mnogiej wy chcecie możecie musicie umiecie
3. osoba liczby mnogiej oni / one chcą mogą muszą umieją

Warto zauważyć dwie rzeczy:

  • Móc zmienia temat: mog- w 1. osobie liczby pojedynczej i w 3. osobie liczby mnogiej (mogę, mogą), a moż- we wszystkich pozostałych formach (możesz, może, możemy, możecie).
  • Chcieć ma chcę dla „ja” i chce dla „on, ona, ono”. Obie formy różnią się tylko ostatnią literą, a końcówkę -ę (samogłoskę nosową) łatwo omyłkowo pominąć.

Co znaczy każdy czasownik

Chcieć mówi, co chcesz zrobić (a z rzeczownikiem, co chcesz mieć: Chcę kawę.). Grzeczniejsze życzenie wyraża się formą chciałbym (mówi mężczyzna) albo chciałabym (mówi kobieta): Chciałbym zamówić kawę. Na razie wystarczy rozpoznawać je jako utarte zwroty.

Móc mówi, że coś jest możliwe albo dozwolone, z powodu okoliczności lub dlatego, że ktoś udziela pozwolenia:

  • Możemy iść jutro.
  • Czy mogę wejść?
  • Czy możesz powtórzyć?

Forma może oznacza też „być może” (Może jutro.), więc o znaczeniu decyduje kontekst.

Musieć mówi, że coś jest konieczne:

  • Muszę już iść.
  • Marek musi pracować w sobotę.

Umieć mówi o umiejętności, czyli o tym, że ktoś nauczył się to robić:

  • Umiem pływać.
  • Czy umiesz mówić po polsku?

Móc czy umieć?

Po angielsku oba znaczenia wyraża can, a polszczyzna zwykle je rozdziela. Umieć to umiejętność, której ktoś się nauczył, a móc to możliwość, zdolność albo pozwolenie w danej sytuacji:

  • Umiem pływać, ale dziś nie mogę.

Do pozwolenia i do tego, na co pozwala sytuacja, służy móc: Czy mogę usiąść? Przy umiejętności zwykle wybiera się umieć: Dzieci umieją czytać.

Pytania i przeczenie

Pytanie rozstrzygnięcia może zaczynać się od czy albo być oznaczone tylko intonacją i znakiem zapytania:

  • Czy musisz pracować?
  • Możesz przyjść?

W przeczeniu nie stoi tuż przed czasownikiem modalnym, jak wyjaśnia lekcja Przeczenie z „nie”. Zdanie przeczące nie zawsze jest jednak prostym odwróceniem zdania twierdzącego:

  • Nie chcę pracować.
  • Nie umiem pływać.
  • Nie mogę przyjść.
  • Nie muszę pracować.

Zatem nie musisz znaczy „nie ma takiej konieczności”, a nie „nie wolno ci”. Myśl „nie wolno” wyraża się inaczej, na przykład utartym zwrotem nie wolno z bezokolicznikiem:

  • Tu nie wolno palić.

Nie mogę może znaczyć zarówno „nie jestem w stanie”, jak i „nie wolno mi”, a kontekst pokazuje, o które znaczenie chodzi. Zasady szyku wyrazów są w całości w lekcji o przeczeniu.

Formy czasu przeszłego tych czasowników tworzy się za pomocą końcówek z lekcji Czas przeszły: formy -ł, -ła, -ło i tam są omówione.

Częste błędy

  • ❌ Muszę pracuję. → ✅ Muszę pracować. (drugi czasownik zostaje w bezokoliczniku)
  • ❌ Mogę pływam. → ✅ Mogę pływać. (ta sama zasada dla każdego czasownika modalnego)
  • ❌ Ona chcę spać. → ✅ Ona chce spać. (chcę to tylko „ja”, a chce to „on, ona, ono”)
  • ❌ Oni mogę iść. → ✅ Oni mogą iść. (3. osoba liczby mnogiej od móc to mogą)
  • ❌ Ja musze iść. → ✅ Ja muszę iść. (1. osoba kończy się na -ę)

Szybki sprawdzian

Jaka forma czasownika modalnego pasuje do każdej luki?

  1. Anna ___ pić herbatę. (chcieć)
  2. My ___ pracować. (musieć)
  3. Czy ___ wejść? (móc; ja)
  4. Dzieci ___ pływać. (umieć)
  5. Jak powiedzieć „nie mogę przyjść jutro”, używając móc i przyjść?
  6. Jak powiedzieć „umiesz pływać”, używając umieć i pływać?
Pokaż odpowiedzi
  1. chce   2. musimy   3. mogę   4. umieją   5. Nie mogę przyjść jutro.   6. Umiesz pływać.

Najważniejsze

  • Chcieć, móc, musieć, umieć przyjmują końcówkę osoby, a następny czasownik zostaje w bezokoliczniku: Muszę pracować.
  • Formy: chcę, chcesz, chce, chcemy, chcecie, chcą; mogę, możesz, może, możemy, możecie, mogą; muszę, musisz, musi, musimy, musicie, muszą; umiem, umiesz, umie, umiemy, umiecie, umieją.
  • Móc mówi o tym, co możliwe albo dozwolone, umieć o nabytej umiejętności.
  • Nie stoi przed czasownikiem modalnym: Nie mogę., Nie umiem.
  • Nie muszę znaczy „nie ma takiej konieczności”, a „nie wolno” wyraża nie wolno albo nie mogę.
  • Chciałbym i chciałabym to grzeczne utarte zwroty wyrażające życzenie.