Mam brata. Jem śniadanie. Nie wiem. Chcę kawę.

Większość polskich czasowników należy do jednego z trzech dużych wzorów z lekcji Czas teraźniejszy: czasowniki na -am, -asz, Czas teraźniejszy: czasowniki na -ę, -esz i Czas teraźniejszy: czasowniki na -ę, -isz / -ysz. Cztery z najprzydatniejszych czasowników najlepiej uczyć się po jednym, bo ich form nie da się wyprowadzić z bezokolicznika: mieć, jeść, wiedzieć i chcieć.

Krótko: mam, masz, ma, jem, jesz, je, wiem, wiesz, wie, chcę, chcesz, chce. 3. osoba liczby mnogiej to mają, jedzą, wiedzą, chcą.

mieć

Mieć ma te same końcówki co czytać (czytam, czytasz, czyta), ale temat to tylko m-, a bezokolicznik mieć go nie pokazuje:

Osoba Zaimek Forma (mieć)
1. osoba liczby pojedynczej ja mam
2. osoba liczby pojedynczej ty masz
3. osoba liczby pojedynczej on / ona / ono ma
1. osoba liczby mnogiej my mamy
2. osoba liczby mnogiej wy macie
3. osoba liczby mnogiej oni / one mają

Mieć mówi o tym, co ktoś ma, posiada albo kto jest z nim związany:

  • Mam brata i siostrę.
  • Anna ma psa.
  • Mamy czas.
  • Mają nowy dom.

Występuje też w kilku utartych wyrażeniach:

  • Mam na imię Anna.
  • Mam 20 lat.
  • Ile masz lat?

Liczebniki omawia lekcja Liczebniki główne 1–20; słowo „lat” zmienia się wraz z liczbą, więc na razie warto uczyć się całego wyrażenia.

W zdaniu przeczącym dopełnienie po mieć stoi w dopełniaczu: Mam czas., ale Nie mam czasu., oraz Mam siostrę., ale Nie mam siostry. Więcej w lekcji Dopełniacz: brak z „nie ma”.

jeść

Wszystkie formy jeść poza 3. osobą liczby mnogiej mają temat je- i końcówki -m, -sz, brak końcówki, -my, -cie. 3. osoba liczby mnogiej ma inny temat, jedz-:

Osoba Zaimek Forma (jeść)
1. osoba liczby pojedynczej ja jem
2. osoba liczby pojedynczej ty jesz
3. osoba liczby pojedynczej on / ona / ono je
1. osoba liczby mnogiej my jemy
2. osoba liczby mnogiej wy jecie
3. osoba liczby mnogiej oni / one jedzą
  • Jem śniadanie o ósmej.
  • Co jesz?
  • Dzieci jedzą obiad.

wiedzieć

Wiedzieć działa jak jeść: końcówki -m, -sz, brak końcówki, -my, -cie dołączają do tematu wie-, a 3. osoba liczby mnogiej ma wiedz-:

Osoba Zaimek Forma (wiedzieć)
1. osoba liczby pojedynczej ja wiem
2. osoba liczby pojedynczej ty wiesz
3. osoba liczby pojedynczej on / ona / ono wie
1. osoba liczby mnogiej my wiemy
2. osoba liczby mnogiej wy wiecie
3. osoba liczby mnogiej oni / one wiedzą

Wiedzieć oznacza znać fakt, odpowiedź lub informację, często z zaimkiem pytającym:

  • Wiem.
  • Nie wiem.
  • Wiesz, gdzie jest Anna?
  • Nie wiemy, kiedy on przychodzi.

O osobie lub miejscu mówi się innym czasownikiem, znać: Znam Annę. Odmienia się on według wzoru -am, -asz, tak jak w lekcji Czas teraźniejszy: czasowniki na -am, -asz. Wiedzieć służy więc do „wiedzieć, że / co / gdzie”, a znać do „być z kimś lub czymś zaznajomionym”.

Angielskie know odpowiada w polskim dwóm czasownikom: wiem (fakt) i znam (osoba, miejsce). A have breakfast to po polsku jem śniadanie, a nie mam śniadanie: mieć mówi o posiadaniu i relacjach, nie o posiłku.

chcieć

Chcieć ma regularne końcówki grupy -ę, -esz. Nietypowy jest tylko bezokolicznik: końcówka -ieć i temat chc- nie przypominają form:

Osoba Zaimek Forma (chcieć)
1. osoba liczby pojedynczej ja chcę
2. osoba liczby pojedynczej ty chcesz
3. osoba liczby pojedynczej on / ona / ono chce
1. osoba liczby mnogiej my chcemy
2. osoba liczby mnogiej wy chcecie
3. osoba liczby mnogiej oni / one chcą

Po chcieć może stać rzeczownik albo czasownik w bezokoliczniku:

  • Chcę kawę.
  • Anna chce herbatę.
  • Chcemy mówić po polsku.
  • Czy chcesz jeść?

Konstrukcję z bezokolicznikiem wyjaśnia lekcja Czasowniki modalne z bezokolicznikiem.

Bezokolicznik nie podpowiada form

Żadnego z tych czterech czasowników nie da się pewnie utworzyć z bezokolicznika. Od mieć powstaje mam (nie miem), od jeść jem (nie jeszę), od wiedzieć wiem (nie wiedzę), a od chcieć chcę (temat to chc-). Wystarczy uczyć się formy ja razem z czasownikiem: mieć – mam, jeść – jem, wiedzieć – wiem, chcieć – chcę.

Formy łatwo zapamiętać jako małe trójki: mam, masz, ma; jem, jesz, je; wiem, wiesz, wie; chcę, chcesz, chce.

Przeczenie i pytania

Przeczenie i pytania działają tak jak przy innych czasownikach: nie stoi przed czasownikiem, a pytanie o tak lub nie zaczyna się od czy albo opiera się na intonacji wznoszącej.

  • Nie mam samochodu.
  • Nie jem mięsa.
  • Czy wiesz, gdzie jest dworzec?
  • Chcesz kawę?

Więcej o obu wzorach w lekcjach Przeczenie z „nie” i Pytania: czy i zaimki pytające.

Częste błędy

  • ❌ Ja jeszę śniadanie. → ✅ Ja jem śniadanie. (forma ja to jem)
  • ❌ Ja wiedzę. → ✅ Ja wiem. (temat to wie-, a wiedz- tylko w 3. osobie liczby mnogiej)
  • ❌ Anna chcie kawę. → ✅ Anna chce kawę. (3. osoba liczby pojedynczej to chce)
  • ❌ Oni jeją obiad. → ✅ Oni jedzą obiad. (3. osoba liczby mnogiej ma temat jedz-)
  • ❌ Znam, gdzie jest Anna. → ✅ Wiem, gdzie jest Anna. (wiedzieć łączy się z zaimkiem pytającym)
  • ❌ Nie mam czas. → ✅ Nie mam czasu. (po przeczącym mieć dopełnienie stoi w dopełniaczu)

Szybki sprawdzian

Jaka forma pasuje w każdą lukę?

  1. Ja ___ brata. (mieć)
  2. Ty ___ śniadanie? (jeść)
  3. Anna ___, gdzie jest dworzec. (wiedzieć)
  4. My ___ kawę. (chcieć)
  5. Dzieci ___ obiad. (jeść)
  6. Oni nie ___ czasu. (mieć)
Pokaż odpowiedzi
  1. mam   2. jesz   3. wie   4. chcemy   5. jedzą   6. mają

Najważniejsze

  • mieć: mam, masz, ma, mamy, macie, mają. Mówi o tym, co się ma, i występuje w Mam na imię… oraz Mam … lat.
  • jeść: jem, jesz, je, jemy, jecie, jedzą, z tematem jedz- tylko w 3. osobie liczby mnogiej.
  • wiedzieć: wiem, wiesz, wie, wiemy, wiecie, wiedzą. Oznacza znać fakt; o osobie lub miejscu mówi się znać.
  • chcieć: chcę, chcesz, chce, chcemy, chcecie, chcą, a dalej rzeczownik lub bezokolicznik.
  • Bezokolicznik nie podpowiada form, więc każdy czasownik warto uczyć się razem z formą ja.
  • Po przeczącym mieć dopełnienie stoi w dopełniaczu: Mam czas., ale Nie mam czasu.