Czas teraźniejszy: czasowniki na -ę, -isz / -ysz (robić, mówić)

Robię zakupy. Mówię po polsku. Lubię kawę.

Trzecia duża grupa polskich czasowników też ma -ę w 1. osobie liczby pojedynczej, tak jak grupa -ę, -esz, ale 2. osoba kończy się na -isz lub -ysz. Należy do niej wiele przydatnych na co dzień czasowników: robić, mówić, lubić, uczyć, chodzić, widzieć i spać.

Krótko: ta grupa ma końcówki -ę, -isz / -ysz, -i / -y, -imy / -ymy, -icie / -ycie, -ą. Najlepszą wskazówką jest 2. osoba liczby pojedynczej: robisz, mówisz, uczysz kończą się na -isz lub -ysz, a nie na -esz.

W angielskim czasownik prawie się nie zmienia (I speak, you speak, we speak), tylko w 3. osobie dochodzi -s, a zaimek jest obowiązkowy. W polskim każda osoba ma własną końcówkę, więc zaimek zwykle się pomija: samo Mówię. znaczy „ja mówię”. Nie ma też osobnej formy ciągłej (I am speaking).

Jak działają końcówki

Oto robić. Temat rob- jest taki sam we wszystkich formach:

Warto zauważyć trzy rzeczy:

• Końcówki to -ę, -isz, -i, -imy, -icie, -ą, a u niektórych czasowników y zamiast i (zob. następną część).
• W porównaniu z grupą -ę, -esz 2. osoba liczby pojedynczej kończy się na -isz (nie na -esz), 3. osoba liczby pojedynczej na -i (nie na -e), a końcówki liczby mnogiej mają i: robimy, robicie i piszemy, piszecie.
• robi pasuje do on, ona, ono oraz do form grzecznościowych z pan i pani; robią pasuje do oni, one i państwo (zob. Formy grzecznościowe: pan / pani / państwo).

-isz czy -ysz?

Większość czasowników tej grupy ma i: robisz, robi, robimy, robicie. Po literach cz, sz, ż, rz tę samogłoskę zapisujemy jako y (nie i), więc końcówki to -ysz, -y, -ymy, -ycie:

Grupa jest ta sama; różni się tylko zapis samogłoski po cz i sz. Bezokolicznik może kończyć się na -ić, -yć lub -eć (robić, uczyć, słyszeć).

Kiedy zmienia się temat

Tak jak w grupie -ę, -esz, forma ja i forma oni mają jeden temat, a pozostałe cztery formy często drugi. W tej grupie zmiana jest zwykle niewielka: spółgłoska przed końcówką staje się twardsza w formach ja i oni.

U prosić i nosić zmianę widać w pisowni: s przechodzi w sz w formach proszę, proszą i noszę, noszą. U chodzić i widzieć litery zostają dz, ale zmienia się dźwięk: w chodzę, widzę, chodzą, widzą jest zwykłe dz (jak w bardzo), a w chodzisz, widzisz łagodniejsze dź, zapisywane jako dzi. U spać temat to śp- we wszystkich formach, a bezokolicznik ma sp-.

Dlatego warto uczyć się każdego czasownika razem z formą ja: chodzić – chodzę, prosić – proszę, spać – śpię. Tak samo odmieniają się inne bardzo częste czasowniki: stać: stoję, stoisz, stoi; siedzieć: siedzę, siedzisz, siedzi; leżeć: leżę, leżysz, leży; bać się: boję się, boisz się, boi się.

Bezokolicznik nie wskazuje grupy

Końcówka bezokolicznika jest tylko wskazówką. Niektóre czasowniki na -ić i -yć należą do grupy -ę, -esz: pić (piję, pijesz), myć (myję, myjesz), żyć (żyję, żyjesz). Czasowniki na -ać mogą należeć do każdej grupy: czytać (czytam), pisać (piszę, piszesz), spać (śpię, śpisz). Forma ja i forma ty pokazują, według którego wzoru odmienia się czasownik.

Kilka przykładów w zdaniach:

• Co robisz?
• Anna mówi po angielsku.
• Lubimy kawę.
• Dzieci śpią.

Jedna forma teraźniejsza: „teraz” i „zwykle”

W polskim nie ma osobnej formy ciągłej. Ta sama forma czasu teraźniejszego mówi i o tym, co dzieje się regularnie, i o tym, co dzieje się teraz:

• Mówię po polsku.
• Robię zakupy.
• Uczę dzieci.

Słowa codziennie, teraz i zawsze wyjaśniają znaczenie, gdy jest to potrzebne.

Pomijanie zaimka

Ponieważ każda osoba ma własną końcówkę, zaimek często się pomija: Lubię kawę., Mówimy po polsku., Co robicie? Można go dodać dla kontrastu lub nacisku: Ja mówię po polsku, a ty mówisz po angielsku.

Formy 3. osoby robi i robią nie pokazują, o kim mowa, więc rzeczownik lub zaimek zwykle zostaje, chyba że wynika to z poprzedniego zdania: Anna mówi po polsku., Oni śpią. Więcej o zaimkach osobowych w artykule Zaimki osobowe.

Przeczenie i pytania

W przeczeniu nie stoi przed czasownikiem, jako osobne słowo:

• Nie mówię po rosyjsku.
• Dzieci nie śpią.
• Anna nie chodzi do szkoły.

Pytanie rozstrzygnięcia może zaczynać się od czy albo opierać się tylko na wznoszącej intonacji na końcu:

• Czy mówisz po angielsku?
• Mówisz po angielsku?

W polskim nie ma tu słowa takiego jak angielskie do, więc ani w pytaniu, ani w przeczeniu nie potrzeba dodatkowego czasownika pomocniczego. Więcej o obu wzorach w artykułach Przeczenie z „nie” i Pytania: czy i zaimki pytające.

Jak odróżnić grupy

Forma ja razem z formą ty pokazuje, do której grupy należy czasownik:

• -am, -asz → grupa -am, -asz: czytam, czytasz, czyta (zob. Czas teraźniejszy: czasowniki na -am, -asz).
• -ę, -esz → grupa -ę, -esz: piszę, piszesz, pisze (zob. Czas teraźniejszy: czasowniki na -ę, -esz).
• -ę, -isz / -ysz → ta grupa: robię, robisz, robi i uczę, uczysz, uczy.

Kilka bardzo częstych czasowników, takich jak mieć i jeść, nie pasuje dobrze do tych wzorów i jest omówionych w artykule Czas teraźniejszy: czasowniki nieregularne.

Częste błędy

• ❌ Ja robisz. → ✅ Ja robię. (-isz tylko dla ty)
• ❌ Anna robię. → ✅ Anna robi. (3. osoba liczby pojedynczej kończy się na -i, nie na -ę)
• ❌ Oni robiają. → ✅ Oni robią. (3. osoba liczby mnogiej kończy się na -ą po i)
• ❌ Ty uczisz. → ✅ Ty uczysz. (po cz samogłoskę zapisujemy jako y)
• ❌ Ja chodzię. → ✅ Ja chodzę. (forma ja to chodz-ę)
• ❌ Mówię nie. → ✅ Nie mówię. (nie stoi przed czasownikiem)

Szybki sprawdzian

Jaka forma pasuje w każdą lukę?

1. Ja ___ zadanie domowe. (robić)
2. Ty ___ po polsku. (mówić)
3. Anna ___ dzieci. (uczyć)
4. My ___ do pracy. (chodzić)
5. Wy ___ kawę. (lubić)
6. Dzieci ___. (spać)

Najważniejsze

• Wzór -ę, -isz / -ysz: -ę, -isz / -ysz, -i / -y, -imy / -ymy, -icie / -ycie, -ą: robię, robisz, robi, robimy, robicie, robią.
• Samogłoskę zapisujemy jako y po cz, sz, ż, rz: uczę, uczysz, uczy, słyszę, słyszysz.
• Formy ja i oni mają często twardszą spółgłoskę niż pozostałe osoby (chodzę, chodzą wobec chodzisz, chodzi; proszę wobec prosisz), więc warto uczyć się każdego czasownika z formą ja.
• Bezokolicznik nie wskazuje grupy: pić i myć mają -esz, a spać ma -isz.
• Jedna forma teraźniejsza oznacza i „mówię” zwykle, i „mówię teraz”; końcówka pokazuje osobę, więc zaimek zwykle się pomija.
• Przeczenie: nie przed czasownikiem. Pytanie: czy na początku albo wznosząca intonacja.