Czas przeszły: formy -ł, -ła, -ło

Wczoraj czytałem książkę. Anna była w domu. Byliśmy w kinie.

Czas przeszły tworzy się od tematu czasu przeszłego, którym w większości czasowników jest bezokolicznik bez -ć (w czasownikach na -eć temat kończy się na -a-, np. mieć → miał). Dodaje się -ł, a czasownik zgadza się, podobnie jak przymiotnik, z rodzajem i liczbą osoby, która działa: czytał, czytała, czytało, czytali / czytały. Dla „ja”, „ty”, „my” i „wy” dochodzi jeszcze krótka końcówka osobowa: czytałem, czytałeś, czytaliśmy.

Krótko: temat czasu przeszłego (zwykle bezokolicznik bez -ć) plus -ł / -ła / -ło w liczbie pojedynczej albo -li / -ły w liczbie mnogiej, a dla ja, ty, my, wy dodatkowo końcówka osobowa (czytałem, czytałaś, czytaliśmy).

Po angielsku czas przeszły ma jedną formę dla wszystkich osób (I read, she read, they read), a płeć osoby mówiącej nie jest w nim widoczna. W polskim forma czasownika pokazuje osobę i rodzaj jednocześnie: mężczyzna mówi byłem, a kobieta byłam, gdy chodzi o to samo „I was”.

Schemat: temat + -ł + końcówka osobowa

Weźmy czytać. Temat to czyta-:

Warto zauważyć trzy rzeczy:

• W liczbie pojedynczej rodzaj pokazują -ł (męski), -ła (żeński), -ło (nijaki). Do nich dochodzą końcówki osobowe -em / -am dla „ja” i -eś / -aś dla „ty”. Dla „on, ona, ono” nie ma dodatkowej końcówki.
• W liczbie mnogiej -li stosuje się dla grupy mężczyzn lub grupy mieszanej z co najmniej jednym mężczyzną (oni czytali), a -ły dla wszystkich pozostałych grup: samych kobiet, dzieci, rzeczy, zwierząt (one czytały, dzieci czytały). Dla „my” i „wy” dochodzą -śmy i -ście: czytaliśmy, czytałyśmy, czytaliście, czytałyście.
• Skoro końcówka już pokazuje osobę, zaimek zwykle się pomija: Byłem w domu. Wraca dla podkreślenia lub przeciwstawienia (Ja byłem w domu, a ty byłeś w pracy.).

Czasownik być w czasie przeszłym

Być w czasie przeszłym ma regularne końcówki, ale nieregularny temat był-, i to najpotrzebniejszy czasownik. Formy czasu teraźniejszego są w lekcji Czasownik być w czasie teraźniejszym, a oto czas przeszły:

• Marek był w pracy.
• Moja siostra była w Krakowie.
• Dziecko było w domu.
• Dzieci były w szkole.
• Byliśmy w kinie, a bracia byli w domu.

W grzecznościowym zdaniu z pan lub pani czasownik stoi w 3. osobie: Pan był, Pani była, jak w lekcji Formy grzecznościowe: pan / pani / państwo.

Czas przeszły od jest to był / była / było, a od nie ma niezmienne nie było: Nie było czasu.

Inne czasowniki regularne

Większość czasowników działa jak czytać. W czasownikach na -ać, -ić, -yć, -ować odrzuca się -ć i dodaje te same końcówki. Czasowniki na -eć mają temat na -a- (mieć → miał, umieć → umiał, widzieć → widział, chcieć → chciał), więc najpewniej jest uczyć się formy męskiej na -ł razem z każdym nowym czasownikiem:

W formie męskoosobowej liczby mnogiej samogłoska przed -li zmienia się w czasownikach na -eć: mieli (od mieć), widzieli. Formy żeńskie i nijakie zachowują temat (miała, miało).

• Wczoraj pracowałam w domu. (Mówi kobieta.)
• Co robiłeś w sobotę?
• Mieliśmy dużo czasu.

Kilka nieregularnych tematów

Niewielka grupa częstych czasowników zmienia temat w niektórych formach. Najwygodniej uczyć się ich jako całych słów:

• Szedłem do domu. (Mówi mężczyzna.)
• Szłam do sklepu. (Mówi kobieta.)
• Nie mogłem przyjść.

Czasowniki modalne w czasie przeszłym

Czasowniki modalne z lekcji Czasowniki modalne z bezokolicznikiem przechodzą do czasu przeszłego w ten sam sposób, a bezokolicznik po nich się nie zmienia:

• Chciałem czytać.
• Musiałam pracować.
• Mogliśmy iść.
• Umiałem pływać.

Pytania i przeczenie

Pytanie może zaczynać się od czy albo mieć ten sam szyk i znak zapytania:

• Czy byłeś w domu?
• Byłaś w kinie?

W przeczeniu nie stoi przed czasownikiem, jak w lekcji Przeczenie z „nie”:

• Nie byłem w pracy.
• Anna nie czytała książki.

Dopełnienie przy czasowniku z przeczeniem stoi często w dopełniaczu (książki, nie książkę); ten wzór opisano w lekcji o przeczeniu.

Wiele polskich czasowników ma też parę dokonaną, która podkreśla wynik (czytać i przeczytać). W tej lekcji używamy podstawowej formy każdego czasownika, a wybór między dwiema formami to osobny temat.

Częste błędy

• ❌ Anna czytał. → ✅ Anna czytała. (forma zgadza się z rodzajem osoby, która działa)
• ❌ Moi bracia były w domu. → ✅ Moi bracia byli w domu. (grupa mężczyzn wymaga -li)
• ❌ Ty czytał książkę. → ✅ Ty czytałeś książkę. (bez -eś forma oznacza „on”)
• ❌ Wczoraj jestem w domu. → ✅ Wczoraj byłem w domu. (czas zakończony wymaga czasu przeszłego)
• ❌ Dzieci byli w szkole. → ✅ Dzieci były w szkole. (dzieci wymaga formy dla grup niemęskoosobowych)

Szybkie sprawdzenie

Jaka forma pasuje w każdej luce?

1. Maria ___ w domu. (być)
2. My, trzej koledzy, ___ w kinie. (być)
3. Wy, dwie koleżanki, ___ w sklepie. (być)
4. Mężczyzna mówi: „Wczoraj pracowałem”. → Wczoraj ___ . (pracować)
5. Kobieta mówi: „Nie czytałam książki”. → ___ książki. (nie czytać)
6. Jak powiedzieć „Dzieci były w parku”, używając czasownika być? (Dzieci ... w parku)

Najważniejsze

• Czas przeszły = temat czasu przeszłego (zwykle bezokolicznik bez -ć; czasowniki na -eć mają -a-, np. miał) + -ł / -ła / -ło (liczba pojedyncza) albo -li / -ły (liczba mnoga): czytał, czytała, czytało, czytali, czytały.
• Dla ja, ty, my, wy dochodzi końcówka osobowa: -em / -am, -eś / -aś, -śmy, -ście (czytałem, czytałaś, czytaliśmy, czytałyście).
• Rodzaj osoby mówiącej widać w czasowniku: byłem (mężczyzna) i byłam (kobieta).
• -li dotyczy grupy z co najmniej jednym mężczyzną, -ły wszystkich pozostałych grup, także dzieci.
• Być: byłem, byłeś, był, była, było, byliśmy, byliście, byli, były; czas przeszły od nie ma to nie było.
• Kilka częstych czasowników ma nieregularne tematy (iść → szedł, szła; móc → mógł, mogła).
• Nie stoi przed formą czasu przeszłego: Nie byłem w pracy.