Czasownik być w czasie teraźniejszym: jestem, jesteś, jest

Jestem Anna. Jestem z Polski. Jestem w domu. Jestem zmęczona.

Być to najprzydatniejszy czasownik w polszczyźnie. W czasie teraźniejszym jest krótki i nieregularny, dlatego warto nauczyć się go na pamięć. Służy do mówienia, kim ktoś jest, gdzie się znajduje, skąd pochodzi i jaki jest.

Krótko: jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są. Forma pokazuje osobę, więc zaimek (ja, ty, …) zwykle się pomija: Jestem w domu.

W angielskim zaimek jest obowiązkowy (I am at home), a w polskim zwykle go nie ma. Rzeczownik po am nie ma w angielskim końcówki przypadka (I am a student), a w polskim po być zwykle stoi w narzędniku: Jestem studentem.

Czas teraźniejszy czasownika być

Warto zauważyć dwie rzeczy:

• jest pasuje do on, ona, ono oraz do form grzecznościowych z pan i pani (Pan jest Polakiem?), a są do oni i one oraz do państwo (zob. Formy grzecznościowe: pan / pani / państwo).
• W czasie teraźniejszym być ma te same formy dla mężczyzn i kobiet. Rodzaj widać dopiero przy przymiotniku albo w czasie przeszłym (byłem, byłam, zob. Czas przeszły: formy -ł, -ła, -ło).

O samych zaimkach przeczytasz w artykule Zaimki osobowe.

Pomijanie zaimka

Forma być już w 1. i 2. osobie pokazuje, kto mówi lub do kogo, więc zaimek zwykle się pomija. Dodajemy go dla kontrastu, podkreślenia albo w krótkiej odpowiedzi:

• Jestem w domu.
• Jesteście zmęczeni?
• Ja jestem z Polski, a ty jesteś z Niemiec.
• Kto jest lekarzem? — Ja jestem.

Formy jest i są nie pokazują, kto jest podmiotem, dlatego zwykle zostaje rzeczownik lub zaimek (Anna jest w domu., Oni są w domu.), chyba że poprzednie zdanie już to wyjaśniło.

Gdzie ktoś jest i skąd pochodzi

Przy miejscu po być stoi przyimek, na przykład w, na albo z:

• Jestem w domu.
• Anna jest na uniwersytecie.
• Jesteśmy z Polski.

Gdy w i na wskazują, gdzie coś jest, rzeczownik ma osobną formę, miejscownik (w domu, w Warszawie). Opisuje go odrębny artykuł: Miejscownik: miejsce. Na tym etapie wystarczy rozpoznawać i używać tych zwrotów jako gotowych wyrażeń.

Jaki ktoś jest: być z przymiotnikiem

Przymiotnik po być stoi w mianowniku i zgadza się z podmiotem w rodzaju i liczbie:

• Piotr jest zmęczony.
• Anna jest zmęczona.
• Dziecko jest zmęczone.
• Studenci są zmęczeni.

Rodzaj osoby mówiącej widać więc w przymiotniku: mężczyzna mówi Jestem zmęczony, kobieta Jestem zmęczona. Zasady zgody mają osobny artykuł: Zgodność przymiotnika w mianowniku.

Kim lub czym ktoś jest: być z rzeczownikiem

Gdy mówimy o zawodzie lub roli, po być stoi rzeczownik w narzędniku, a nie w mianowniku:

• Jestem studentem. (mężczyzna)
• Jestem studentką. (kobieta)
• Anna jest nauczycielką.

Dlatego Jestem student brzmi niepoprawnie. Końcówki opisuje artykuł Narzędnik: zawody i „z”.

Do nazywania i wskazywania służy prostszy wzór z to, w którym rzeczownik zostaje w mianowniku:

• To jest Anna.
• To jest mój brat.
• Piotr to nauczyciel.

To jest mówimy, gdy wskazujemy kogoś lub coś i podajemy, czym to jest, a być z narzędnikiem, gdy opisujemy zawód lub rolę. Zob. też Mianownik.

Przeczenie i pytania

Przeczenie tworzy się przez nie przed czasownikiem, pisane osobno:

• Nie jestem w domu.
• Anna nie jest lekarką.
• Nie jesteśmy zmęczeni.

Pytanie rozstrzygnięcia można zacząć od czy albo zadać samą intonacją:

• Czy jesteś z Polski?
• Jesteś z Polski?

Więcej o przeczeniu w artykule Przeczenie z „nie”, a o pytaniach w artykule Pytania: czy i zaimki pytające.

Jest w znaczeniu „istnieje” i nie ma

Jest i są mówią też, że coś istnieje lub jest obecne: W pokoju jest stół. W domu są dzieci. Przeczenie tego znaczenia to nie nie jest, lecz nie ma z innym przypadkiem: Dopełniacz: brak z „nie ma”.

Częste błędy

• ❌ Jestem student. → ✅ Jestem studentem. (po być rzeczownik stoi w narzędniku)
• ❌ Ja jest w domu. → ✅ Ja jestem w domu. (jest to 3. osoba; do ja pasuje jestem)
• ❌ Oni jest w domu. → ✅ Oni są w domu. (liczba mnoga są)
• ❌ Piotr jest zmęczona. → ✅ Piotr jest zmęczony. (przymiotnik zgadza się z rodzajem podmiotu)
• ❌ Nie jestem lekarz. → ✅ Nie jestem lekarzem. (narzędnik zostaje także w zdaniu przeczącym)
• ❌ Jestem nie w domu. → ✅ Nie jestem w domu. (nie stoi przed czasownikiem)

Szybki sprawdzian

Wybierz poprawną formę czasownika być.

1. Ja ___ z Polski.
2. Anna ___ w domu.
3. My ___ studentami.
4. Wy ___ zmęczeni.
5. Oni ___ w kuchni.
6. Ty ___ lekarką.

Najważniejsze

• Czas teraźniejszy być: jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są.
• Jest pasuje do on, ona, ono, a są do oni, one.
• Forma czasownika pokazuje osobę, więc ja, ty, my, wy zwykle się pomija, a dodaje dla kontrastu lub podkreślenia.
• Z przymiotnikiem: mianownik i zgoda z podmiotem, np. Jestem zmęczony / zmęczona.
• Z rzeczownikiem oznaczającym zawód lub rolę być wymaga narzędnika (Jestem studentem); do nazywania i wskazywania służy to jest z mianownikiem.
• Przeczenie: nie przed czasownikiem. Dla „nie ma …” używamy nie ma, a nie nie jest.