Tout: przymiotnik, zaimek i przysłówek

Tout le monde est là.Elle a tout compris.Elle est toute contente.Wszyscy tu są.Zrozumiała wszystko.Jest całkowicie zadowolona.

Tout to jedno z najbardziej przydatnych słów francuskiego — a zarazem jedno z najbardziej podchwytliwych, bo pełni trzy różne role gramatyczne: przymiotnika, zaimka, przysłówka. I każda z nich rządzi się własnymi regułami uzgadniania.

W skrócie: jako przymiotnik tout uzgadnia się z rzeczownikiem (tout, toute, tous, toutes); jako zaimek tout w znaczeniu „wszystko” pozostaje nieodmienne, ale tous/toutes uzgadniają się, gdy oznaczają grupę ludzi lub rzeczy; jako przysłówek w znaczeniu „całkowicie” tout jest zwykle nieodmienne, ale uzgadnia się przed przymiotnikiem rodzaju żeńskiego zaczynającym się na spółgłoskę lub przydechowe h.

Tout jako przymiotnik: tout + rzeczownik

Tutaj tout działa jak każdy inny przymiotnik postawiony przed rzeczownikiem i uzgadnia się w rodzaju i liczbie:

• Tout le monde est là. (Wszyscy tu są. — dosłownie „cały świat”)
• Elle a travaillé toute la journée. (Pracowała cały dzień.)
• Il vient tous les jours. (Przychodzi codziennie.)
• Elle range toutes les semaines. (Sprząta co tydzień.)

Jako przymiotnik tout/tous zwykle towarzyszy stojący zaraz po nim rodzajnik określony, zaimek dzierżawczy lub wskazujący (tout le monde, tous mes amis, toute cette histoire). Może też stać bezpośrednio przed rzeczownikiem w liczbie pojedynczej bez rodzajnika — wtedy znaczy „każdy/dowolny” w zdaniu o charakterze ogólnym (tout enfant a le droit d'apprendre — każde dziecko ma prawo się uczyć), zwłaszcza w wypowiedziach formalnych lub uogólniających.

Tout jako zaimek: nieodmienne tout kontra uzgadniające się tous/toutes

Jako zaimek tout zachowuje się różnie w zależności od tego, co oznacza:

• Tout w znaczeniu „wszystko” (nieokreślona całość, a nie policzalna grupa) jest nieodmienne — nigdy nie zmienia formy:
  • Il sait tout. (Wie wszystko.)
  • Tout va bien. (Wszystko w porządku.)
• Tous i toutes w znaczeniu „wszyscy/wszystkie” oznaczają konkretną grupę ludzi lub rzeczy, którą podpowiada kontekst — często już wcześniej wspomnianą, ale niekoniecznie — i uzgadniają się z tą grupą:
  • Ils sont tous venus. (Wszyscy przyszli. — grupa mężczyzn albo grupa mieszana)
  • Mes sœurs ? Elles sont toutes parties. (Moje siostry? Wszystkie wyjechały.)
  • Tous sont invités. (Wszyscy są zaproszeni. — grupa wynika z kontekstu, bez wcześniejszej wzmianki)

Jest tu pewien dobrze znany szczegół wymowy: jako przymiotnik końcowe -s w tous jest nieme (tous les jours brzmi jak „tu le żur”). Jako zaimek to samo -s jest wymawiane — Ils sont tous venus brzmi jak „il son tus wenu”. Wymówione -s jest często jedyną wskazówką, że tous występuje samodzielnie jako zaimek, a nie odnosi się do stojącego tuż obok rzeczownika.

Tout jako przysłówek: „całkowicie, bardzo”

Przed przymiotnikiem tout pełni funkcję przysłówka w znaczeniu „całkowicie” lub „bardzo”. Przysłówki są we francuskim zwykle nieodmienne, i tout na ogół stosuje się do tej reguły — z jednym dobrze znanym wyjątkiem:

• Przed przymiotnikiem rodzaju męskiego, a także przed przymiotnikiem rodzaju żeńskiego zaczynającym się na samogłoskę lub nieme h, tout pozostaje tout:
  • Il est tout content. (Jest całkowicie zadowolony.)
  • Elle est tout heureuse. (Jest całkowicie szczęśliwa. — rodzaj żeński, ale heureuse zaczyna się głoską samogłoskową)
• Przed przymiotnikiem rodzaju żeńskiego zaczynającym się na spółgłoskę lub przydechowe h, tout uzgadnia się i zmienia w toute/toutes:
  • ✅ Elle est toute contente., nigdy ❌ Elle est tout contente. (rodzaj żeński + spółgłoska → uzgodnienie)
  • Elles sont toutes contentes. (rodzaj żeński liczba mnoga + spółgłoska → uzgodnienie)
  • Elle est toute honteuse. (Bardzo się wstydzi. — rodzaj żeński, a honteuse zaczyna się przydechowym h, które liczy się tu jak spółgłoska)

To tradycyjny wyjątek, zachowany ze względów eufonicznych — nie wynika z żadnej ogólnej reguły francuskiej gramatyki, po prostu trzeba go zapamiętać jako osobny przypadek.

W języku polskim dla tych trzech ról od razu używa się różnych słów: wszystko jako nieodmienny zaimek, cały/cała/cali/całe jako odmienny przymiotnik (cały dzień, wszystkie dni) i całkowicie/zupełnie jako nieodmienny przysłówek. Francuski natomiast pokrywa wszystkie trzy role tym samym słowem tout, które w jednych rolach zmienia formę, a w innych — nie.

Typowe błędy

• ❌ Elle est tout contente. → ✅ Elle est toute contente. (przysłówek musi się uzgodnić przed przymiotnikiem rodzaju żeńskiego zaczynającym się na spółgłoskę lub przydechowe h)
• ❌ Tous les femmes sont là. → ✅ Toutes les femmes sont là. (przymiotnik tout musi się uzgodnić z rzeczownikiem rodzaju żeńskiego)
• ❌ J'ai vu toute. → ✅ J'ai vu tout. (zaimek „wszystko” jest nieodmienny — nie ma tu żadnej grupy, z którą mógłby się uzgadniać)
• ❌ Elles sont venues, tout. → ✅ Elles sont venues, toutes. (zaimek oznaczający konkretną grupę kobiet musi się uzgodnić: toutes)

Sprawdź się

Najważniejsze informacje

• Jako przymiotnik (tout, toute, tous, toutes) tout uzgadnia się z następującym po nim rzeczownikiem, zwykle razem z rodzajnikiem, zaimkiem dzierżawczym lub wskazującym.
• Jako zaimek tout w znaczeniu „wszystko” jest nieodmienne, ale tous/toutes w znaczeniu „wszyscy/wszystkie” uzgadniają się z grupą, którą oznaczają — a końcowe -s zaimka się wymawia, w przeciwieństwie do niemego -s przymiotnika.
• Jako przysłówek w znaczeniu „całkowicie” tout jest nieodmienne przed przymiotnikiem rodzaju męskiego lub przymiotnikiem rodzaju żeńskiego zaczynającym się na samogłoskę lub nieme h, ale uzgadnia się (toute/toutes) przed przymiotnikiem rodzaju żeńskiego zaczynającym się na spółgłoskę lub przydechowe h.