Usiądź, proszę, i posłuchaj. Nie mów nic, dopóki nie skończę.

Tryb rozkazujący to forma, którą mówimy komuś, żeby coś zrobił, albo go o to prosimy: czytaj, zrób to, nie idź. W polszczyźnie zmienia się on w zależności od tego, do kogo mówimy: do jednej osoby na „ty”, do kilku osób (wy) albo do grupy, do której należymy też my sami (my, „zróbmy”). Ta lekcja pokazuje, jak tworzy się te formy, jakie formy nieregularne spotkasz na co dzień, jak powiedzieć „nie rób”, jaki aspekt wybrać i jak uprzejmie poprosić.

Krótko: forma dla ty powstaje od tematu czasownika, często z -j po samogłosce (czytaj, pracuj), albo jest samym tematem (pisz, rób); dla wy dodaje się -cie (czytajcie, piszcie), dla my -my (czytajmy, piszmy). Zakaz to zwykle nie i czasownik niedokonany (nie czytaj).

Po angielsku tryb rozkazujący to forma podstawowa dla wszystkich (Read it!, Don't read it!), a dla grupy dodaje się let's. W polszczyźnie sam czasownik pokazuje, czy mówimy do jednej osoby, do kilku osób, czy włączamy siebie, więc Read! ma trzy formy: czytaj, czytajcie i czytajmy. Płeć osoby, do której mówimy, nie ma tu znaczenia.

Tworzenie formy dla ty

Jednej reguły dla wszystkich czasowników nie ma, ale większość mieści się w kilku grupach. Warto spojrzeć na końcówkę czasu teraźniejszego:

Grupa Czas teraźniejszy Tryb rozkazujący (ty)
czasowniki na -am, -asz czytam, czytasz czytaj (+ pytaj, słuchaj, czekaj, wracaj)
czasowniki na -uję, -ujesz pracuję, kupuję, dziękuję pracuj, kupuj, dziękuj
czasowniki takie jak pić, myć, żyć piję, myję, żyję pij, myj, żyj
wiele czasowników na -ę, -esz i -ę / -isz piszę, mówię, robię pisz, mów, rób

Czasowniki dokonane tworzą tryb rozkazujący według tych samych wzorów, bo przedrostek nie zmienia końcówki: z czytaj powstaje przeczytaj, z pisz napisz, z rób zrób, a kup (od kupić) to dokonana para do kupuj. W ostatniej grupie często zmienia się samogłoska lub spółgłoska tematu (robić – rób, mówić – mów).

Inne bardzo częste formy, które warto uczyć się jako całe wyrazy:

Czasownik Tryb rozkazujący (ty) Po angielsku
być bądź be
mieć miej have
dać daj give
jeść / zjeść jedz / zjedz eat
spać śpij sleep
iść idź go (on foot)
jechać jedź go (by vehicle)
wziąć weź take
powiedzieć powiedz say, tell
pomóc pomóż help
zacząć zacznij begin
zamknąć zamknij close
wrócić wróć come back
przyjść przyjdź come
usiąść usiądź sit down
chodzić chodź come here (also chodźmy, let's go)

Jedz i jedź różnią się literami z i ź (ze znakiem diakrytycznym), więc warto je zauważyć. Czasowniki zwrotne zachowują się po formie rozkazującej: Uspokój się. Nie spóźnij się.

Formy dla wy i dla my

Obie formy wychodzą od formy dla ty:

Czasownik ty wy (-cie) my (-my)
czytać czytaj czytajcie czytajmy
pisać pisz piszcie piszmy
robić rób róbcie róbmy
iść idź idźcie idźmy
być bądź bądźcie bądźmy

Forma na my oznacza „zróbmy coś razem”: Chodźmy do kina. Zróbmy to razem. To przyjazna propozycja, a nie rozkaz.

Zakaz: nie i aspekt niedokonany

Zakaz to nie przed formą rozkazującą (zob. Przeczenie z „nie”), a czasownik jest zwykle niedokonany:

  • Nie czytaj tego.
  • Nie rób tego.
  • Nie mówcie nic.
  • Nie idź tam.

Aspekt niedokonany jest normą w zakazach ogólnych. Czasownik dokonany może się pojawić, gdy ostrzegamy przed jednym, konkretnym zdarzeniem, które może się zdarzyć przez nieuwagę albo którego tym razem nie chcemy: Nie zapomnij! Nie spóźnij się. Nie upadnij. Takie ostrzeżenia są częste, a pierwsze dwa warto zapamiętać jako gotowe wyrażenia.

Jaki aspekt w poleceniu twierdzącym?

W poleceniach twierdzących używa się obu aspektów, a wybór zwykle wynika z tego, co pokazuje lekcja Aspekt czasownika: niedokonany i dokonany (wprowadzenie):

  • Dokonany przy jednej konkretnej prośbie lub instrukcji, którą trzeba wykonać i skończyć: Zrób zadanie. Otwórz okno. Usiądź.
  • Niedokonany przy instrukcji ogólnej, powtarzanej lub trwającej, a często też przy przyjaznym zaproszeniu: Czytaj codziennie. Siadaj, proszę. Wchodź!

W tej samej sytuacji mogą pasować oba, z innym odcieniem: dokonany to zwykła prośba o wykonanie czynności, niedokonany brzmi często luźniej albo bardziej zwyczajowo. Gdy masz wątpliwości, przy jednej konkretnej czynności naturalny jest zwykle aspekt dokonany.

Uprzejme prośby

Goła forma rozkazująca może brzmieć szorstko, zwłaszcza wobec obcych. Polszczyzna ma łagodniejsze sposoby proszenia:

  • Dodanie proszę: Zamknij, proszę, drzwi.
  • Proszę i bezokolicznik, częsty na tablicach i w sklepach: Proszę usiąść. Proszę mówić wolniej.
  • Niech z pan / pani / państwo i trzecią osobą w formie grzecznościowej (zob. Formy grzecznościowe w polskim: pan, pani, państwo): Niech pan poczeka. Niech pani usiądzie.
  • Pytanie z czy możesz też łagodzi prośbę: Czy możesz mi pomóc?

Tych dwóch wzorów się nie miesza: proszę łączy się z bezokolicznikiem albo stoi obok formy rozkazującej, a niech wymaga formy trzeciej osoby.

Częste błędy

  • ❌ Pisaj list. → ✅ Pisz list. (pisać ma goły temat pisz, nie -aj)
  • ❌ Robij to. → ✅ Rób to. (z tematu robić powstaje rób)
  • ❌ Idzij do domu. → ✅ Idź do domu. (iść ma nieregularną formę rozkazującą)
  • ❌ Nie przeczytaj tej książki. → ✅ Nie czytaj tej książki. (zakaz ogólny zwykle ma aspekt niedokonany; Nie zapomnij to gotowe wyrażenie)
  • ❌ Proszę usiądzie. → ✅ Proszę usiąść. albo ✅ Niech pan usiądzie. (proszę łączy się z bezokolicznikiem, niech z trzecią osobą)
  • ❌ Idźcie do jednej osoby → ✅ Idź (forma na -cie jest tylko dla kilku osób)

Szybki sprawdzian

Podaj formę rozkazującą dla ty:

  1. czytać → ___
  2. robić → ___
  3. być → ___
  4. Powiedz jednej osobie „nie chodź tam”: ___ tam!
  5. Powiedz „idziemy!” formą od iść: ___!
  6. Poproś uprzejmie obcego pana o czekanie z niech: Niech pan ___.
Pokaż odpowiedzi
  1. czytaj   2. rób   3. bądź   4. Nie idź tam!   5. Chodźmy! albo Idźmy!   6. Niech pan poczeka. (albo Proszę poczekać.)

Najważniejsze

  • Tryb rozkazujący ma osobne formy dla ty, wy (-cie) i my (-my).
  • Dla ty wiele czasowników ma -aj (czytaj), -uj (pracuj), -ij / -yj (pij) albo goły temat (pisz, rób).
  • Formy nieregularne warto uczyć się jako całe wyrazy: bądź, miej, daj, jedz, idź, weź, powiedz.
  • Zakaz to nie i aspekt niedokonany (nie czytaj); czasownik dokonany może ostrzegać przed jednym zdarzeniem (nie zapomnij, nie spóźnij się).
  • Pojedyncza prośba twierdząca często ma aspekt dokonany (zrób, otwórz), ogólna lub przyjazna często niedokonany.
  • Uprzejme prośby: proszę i bezokolicznik (proszę usiąść) albo niech pan / pani i trzecia osoba (niech pan poczeka).