Kobieta, która mieszka obok, jest lekarką. Film, który oglądałem, był długi. Miasto, w którym mieszkam, jest małe.

Zdanie względne mówi więcej o rzeczowniku, który już padł: jaka kobieta? jaki film? Po rzeczowniku polski zwykle używa odpowiedniej formy słowa który (rodzaj żeński która, nijaki które), odpowiadające angielskim who, which i that. To słowo odmienia się jak przymiotnik, więc wszystko sprowadza się do dwóch pytań: do którego rzeczownika się odnosi? i jaką rolę pełni we własnym zdaniu?

W skrócie: który bierze rodzaj i liczbę od rzeczownika, do którego się odnosi (kobieta → która, film → który, dzieci → które), a przypadek z własnej roli w zdaniu względnym (którą jako dopełnienie, z którym po z, w którym po w). Zdanie względne zawsze oddzielamy przecinkami, a przyimek stoi tuż przed który.

Angielski wybiera między who, which i that i może pominąć zaimek (the book I read). Po polsku po rzeczowniku używa się zwykle formy który, i to zarówno dla osób, jak i dla rzeczy, a słowa względnego nie można opuścić. Przyimek też nie może zostać na końcu zdania: the girl I live with to dziewczyna, z którą mieszkam.

Rodzaj i liczba pochodzą od rzeczownika przed zaimkiem

Który zgadza się z rzeczownikiem, do którego się odnosi (z antecedensem), tak jak przymiotnik z rzeczownikiem (zob. Odmiana przymiotników i zaimków przez przypadki):

  • Mężczyzna, który tu mieszka, jest lekarzem.
  • Kobieta, która tu mieszka, jest lekarką.
  • Dziecko, które tu mieszka, ma pięć lat.
  • Lekarze, którzy tu pracują, są zmęczeni.
  • Koleżanki, które tu pracują, są miłe.

Rodzaj jest gramatyczny, nie biologiczny: osoba jest rodzaju żeńskiego, więc ✅ Osoba, która dzwoniła, nie podała nazwiska (nawet jeśli dzwonił mężczyzna). W liczbie mnogiej którzy używamy dla grupy z co najmniej jednym mężczyzną, a które dla każdej innej grupy, także rzeczy i zwierząt (różnicę wyjaśnia Liczba mnoga męskoosobowa i niemęskoosobowa (oni vs. one, dobrzy vs. dobre)): studenci, którzy…, ale książki, które… i dzieci, które…

Przypadek zależy od roli w zdaniu względnym

Teraz pytamy, co robi który w samym zdaniu względnym. Przypadek rzeczownika, do którego się odnosi, nie ma znaczenia. Pewny sposób na znalezienie przypadku to zbudowanie zdania względnego jako krótkiego, osobnego zdania i sprawdzenie, jaką formę miałby tam rzeczownik lub zaimek:

Zdanie względne Osobne zdanie Rola słowa który
Kobieta, która mieszka obok, … Ona mieszka obok. podmiot: mianownik
Kobieta, którą widziałem wczoraj, … Widziałem ją wczoraj. dopełnienie bliższe: biernik
Dziewczyna, której pomogłem, … Pomogłem jej. po pomagać: celownik
Dziewczyna, z którą mieszkam, … Mieszkam z nią. po z: narzędnik
Miasto, w którym mieszkam, … Mieszkam w nim. po w (miejsce): miejscownik
Miasto, do którego jadę, … Jadę do niego. po do: dopełniacz

Dlatego ten sam rzeczownik może wymagać różnych form: ✅ Widzę kobietę, która mieszka obok (w zdaniu głównym kobieta stoi w bierniku, ale w zdaniu względnym jest podmiotem) i ✅ Kobieta, którą widzę, mieszka obok (jest dopełnieniem czasownika widzę).

Formy słowa który

Przypadek M lp Ż lp N lp Lm męskoosobowa Lm niemęskoosobowa
Mianownik który która które którzy które
Dopełniacz którego której którego których których
Celownik któremu której któremu którym którym
Biernik który (rzecz) / którego (osoba, zwierzę) którą które których które
Narzędnik którym którą którym którymi którymi
Miejscownik którym której którym których których

Widać, jak często jedna forma obsługuje kilka komórek: której to dopełniacz, celownik i miejscownik rodzaju żeńskiego, którym to narzędnik i miejscownik rodzaju męskiego i nijakiego, a których występuje w trzech przypadkach liczby mnogiej. Który przypadek jest potrzebny, pokazują przyimek i czasownik. Biernik rodzaju męskiego podlega zwykłej regule: forma mianownika dla rzeczy (film, który oglądałem), forma dopełniacza dla osób i zwierząt (mężczyzna, którego znam).

Przykłady z innymi przypadkami:

  • Film, który oglądałem, był długi.
  • Mężczyzna, którego znam, mieszka w Krakowie.
  • Książki, które czytam, są drogie.
  • Studenci, których uczę, są zdolni.
  • Koledzy, z którymi pracuję, są sympatyczni.
  • Film, o którym mówię, jest nowy.

Z przyimkiem

Gdy czasownik lub sens wymaga przyimka, stoi on tuż przed który, a przypadek wyznacza przyimek razem ze swoim znaczeniem (np. miejsce lub kierunek). Przyimek nie zostaje na końcu zdania, jak bywa w angielskim:

  • Dziewczyna, z którą mieszkam, studiuje medycynę.
  • Szkoła, do której chodzę, jest blisko.
  • Miasto, w którym się urodziłem, jest małe.
  • Człowiek, o którym mówisz, jest moim wujkiem.
  • Pokój, w którym uczę się, jest cichy.

Miejsce można też dołączyć luźniej: w mowie potocznej obok miasto, w którym mieszkam słychać miasto, gdzie mieszkam. Gdzie jest zwykłym przysłówkiem względnym miejsca; w którym to wzorzec jawny, który pokazuje przypadek, i warto nauczyć się go najpierw, bo działa też z innymi przyimkami (do którego, z którego).

„Czyj”: którego, której, których

Który wyraża także „czyj”: forma wskazuje właściciela (dopełniacz, w rodzaju i liczbie właściciela) i stoi przed rzeczownikiem, do którego należy; ten rzeczownik zachowuje przypadek wynikający z jego własnej roli:

  • Kobieta, której syn mieszka w Berlinie, jest moją sąsiadką.
  • Chłopak, którego siostrę znam, studiuje w Warszawie.
  • Rodzice, których dzieci tu uczą się, są zadowoleni.

Przecinki i miejsce zdania

Zdanie względne zawsze oddzielamy przecinkami. Jeśli stoi w środku zdania, przecinki zamykają je z obu stron: ✅ Książka, którą czytam, jest świetna. Zdanie stoi tuż po rzeczowniku, który opisuje, żeby było jasne, do czego odnosi się który.

Słowo który służy też do pytania „który z nich?” i wtedy odmienia się tak samo: Który to twój dom? Której książki szukasz?

Kiedy co, a kiedy kto

Po zaimkach to, wszystko, nic i coś używamy co, a nie który, i przecinek zostaje. Po ten w znaczeniu „ta osoba” używamy kto:

  • To, co mówisz, jest ciekawe.
  • Wszystko, co mam, jest tutaj.
  • Nic, co powiedział, nie było prawdą.
  • Ten, kto się uczy, zda egzamin.

Częste błędy

  • ❌ Kobieta, który mieszka obok… → ✅ Kobieta, która mieszka obok… (rodzaj pochodzi od kobieta)
  • ❌ Widzę kobietę, którą mieszka obok. → ✅ Widzę kobietę, która mieszka obok. (w zdaniu względnym jest podmiotem, więc mianownik, a nie przypadek rzeczownika ze zdania głównego)
  • ❌ Studenci, które się spóźnili… → ✅ Studenci, którzy się spóźnili… (grupa z mężczyznami wymaga którzy)
  • ❌ Dziewczyna, którą mieszkam z… → ✅ Dziewczyna, z którą mieszkam… (przyimek stoi przed która)
  • ❌ Mężczyzna, z który rozmawiam… → ✅ Mężczyzna, z którym rozmawiam… (po z narzędnik)
  • ❌ Książka którą czytam jest świetna. → ✅ Książka, którą czytam, jest świetna. (przecinki z obu stron)
  • ❌ Książka czytam jest dobra. → ✅ Książka, którą czytam, jest dobra. (zaimek względny jest obowiązkowy, który nie może zniknąć)

Szybki sprawdzian

Która forma pasuje?

  1. Kobieta, ___ mieszka obok, jest lekarką. (który / która / którą)
  2. Film, ___ wczoraj oglądaliśmy, był długi. (który / którym / której)
  3. Chłopak, z ___ gram w piłkę, to mój sąsiad. (który / którym / którego)
  4. Miasto, w ___ mieszkam, jest małe. (którym / którego / które)
  5. Dziewczyna, ___ pomogłem, jest moją sąsiadką. (która / której / którą)
  6. Lekarze, ___ pracują w szpitalu, są zmęczeni. (które / którzy / których)
Pokaż odpowiedzi
  1. która   2. który (biernik, dla rzeczy rodzaju męskiego taki jak mianownik)   3. którym   4. którym   5. której (pomagać łączy się z celownikiem)   6. którzy

Najważniejsze

  • Który / która / które (lm którzy / które) odpowiada angielskim who, which i that; zdanie względne po rzeczowniku zawsze potrzebuje zaimka względnego.
  • Rodzaj i liczba pochodzą od rzeczownika przed zaimkiem, przypadek z roli w zdaniu względnym (kobieta, którą widziałem; kobieta, która mieszka obok).
  • Przyimek stoi tuż przed który (z którą, w którym, do której), a zdanie oddzielamy przecinkami.
  • Czyj = którego / której / których przed rzeczownikiem (kobieta, której syn…).
  • Po to, wszystko, nic, coś używamy co: to, co mówisz.