Po polsku mówi się „dzień dobry” do nieznajomych. Tu się nie pali. Jak się to pisze?

Czasem nie chcemy mówić, kto działa, bo chodzi o ludzi w ogóle, o „każdego” albo o nikogo konkretnego. Polszczyzna ma na to bardzo częsty wzorzec: małe słowo się i czasownik w 3. osobie liczby pojedynczej. Odpowiada on angielskim zdaniom z you / one / people / they i wielu konstrukcjom biernym (Polish is spoken here).

W skrócie: się + czasownik w 3. osobie liczby pojedynczej (mówi się, pisze się, je się). W czasie przeszłym czasownik ma formę nijaką (mówiło się), w przyszłym stoi będzie się + bezokolicznik (będzie się mówić). Gdy jest dopełnienie bliższe, czasownik nie zgadza się z nim, a dopełnienie zostaje w bierniku (sprzedaje się bilety).

Angielski buduje ogólne stwierdzenia za pomocą zaimka (you say, one says, they say) albo strony biernej (it is said, tickets are sold). Polszczyzna obejmuje podobny zakres jednym wzorcem: nikt nie jest nazwany, czasownik stoi w 3. osobie liczby pojedynczej, a się sygnalizuje, że czynność jest ogólna. Dopełnienie zachowuje biernik, jak po angielskim you sell tickets, a nie staje się podmiotem jak w tickets are sold.

Podstawowy wzorzec

Czasownik stoi zawsze w 3. osobie liczby pojedynczej, niezależnie od tego, o czym mowa. Wzorzec nie potrzebuje podmiotu:

  • W Polsce je się dużo zup.
  • Tu się nie pali.
  • Jak się to pisze?
  • Tak się tego nie robi.
  • Po polsku mówi się „dzień dobry”.
  • Jak się tam dojeżdża?

To samo się występuje w pytaniach i z nie: Jak się to mówi po polsku?, Nie mówi się z pełnymi ustami. Do tego, co robi się ogólnie, zwykle bierzemy czasownik niedokonany (Tu się kupuje bilety.); czasownik dokonany (w formie przyszłej) pasuje do ogólnej reguły o jednym skutku (Jak się to otworzy, trzeba uważać.). To samo słowo się pojawia się też w lekcji Czasowniki zwrotne z „się” (uczyć się, nazywać się), gdzie pełni inną funkcję: czynność wraca do podmiotu.

Dopełnienia: zostają w bierniku

Gdy czasownik ma dopełnienie bliższe, dopełnienie zachowuje formę biernika, a czasownik nie zgadza się z nim. Czasownik zostaje w liczbie pojedynczej, nawet gdy dopełnienie jest w mnogiej:

  • Tu sprzedaje się bilety.
  • Tu pije się dobrą kawę.
  • Tu uczy się dzieci tańczyć.
  • Mówi się, że będzie zimno.

Istnieje też wzorzec potoczny, w którym rzeczownik jest podmiotem, a czasownik zgadza się z nim (Bilety sprzedają się dobrze.). Opisuje on, jak zachowują się rzeczy (sprzedają się „same”), a nie jest ogólnym stwierdzeniem. Kiedy mówimy, co robią ludzie, bezpieczny jest wzorzec bezosobowy: czasownik w liczbie pojedynczej + dopełnienie w bierniku. (Formy biernika: Biernik: rzeczy nieożywione i rzeczowniki żeńskie.)

Przeszłość i przyszłość

W czasie przeszłym czasownik przybiera nijaką końcówkę -ło, bo nie ma podmiotu, który nadawałby rodzaj. Się stoi zwykle po czasowniku:

  • Wczoraj dużo się tańczyło.
  • Kiedyś mówiło się inaczej.
  • Na imprezie jadło się i śpiewało.

W czasie przyszłym zwykle mówimy będzie się + bezokolicznik (możliwa jest też forma przyszła dokonana w 3. osobie liczby pojedynczej: Zrobi się to jutro.):

  • Jutro będzie się dużo pracować.
  • W piątek będzie się świętować.

Formy czasu przeszłego są te same, co w lekcji Czas przeszły: formy -ł, -ła, -ło.

Odczucia i stany: się + celownik

Bardzo częsty wzorzec bezosobowy stawia osobę w celowniku i dodaje się oraz czasownik w 3. osobie liczby pojedynczej. Mówi on, jak coś przebiega lub jak się odczuwa dla tej osoby:

  • Dobrze mi się tu mieszka.
  • Jak ci się pracuje?
  • Nie chce mi się spać.
  • Dobrze nam się rozmawiało.

Ten wzorzec oddaje poczucie, że „coś mi się dzieje”, i jest bardzo częsty w mowie codziennej. Sam celownik omawia osobna lekcja o celowniku przy odczuciach.

Inne sposoby powiedzenia tego samego

Się nie zawsze jest potrzebne. Dwie codzienne alternatywy:

  • 3. osoba liczby mnogiej, która znaczy „oni / ludzie”: Mówią, że będzie zimno. W tym sklepie sprzedają bilety. Wskazuje na jakąś nienazwaną grupę, podczas gdy wzorzec z się jest ogólniejszy.
  • Człowiek jako podmiot: Człowiek uczy się całe życie. Używamy go także wtedy, gdy czasownik jest już zwrotny, bo drugiego się w jednym zdaniu zwykle unikamy: Człowiek czuje się tu dobrze.

W gazetach i w piśmie urzędowym spotkamy ponadto krótkie formy czasu przeszłego na -no / -to, które w ogóle nie potrzebują się: Zamknięto drogę. Otwarto nowe muzeum. Warto je rozpoznawać, ale w mowie wzorzec z się jest znacznie częstszy.

Wreszcie można, wolno, trzeba są już słowami bezosobowymi, więc nigdy nie biorą się (zob. Konstrukcje bezosobowe (można, trzeba, nie wolno, warto)): ✅ Tu nie wolno palić, nie ❌ Tu się nie wolno palić.

Częste błędy

  • ❌ Tu się palę. → ✅ Tu się pali. (czasownik zostaje w 3. osobie liczby pojedynczej, nie w 1.)
  • ❌ Wczoraj dużo się tańczył. → ✅ Wczoraj dużo się tańczyło. (bezosobowy czas przeszły = nijakie -ło)
  • ❌ Jutro będzie się pracuje. → ✅ Jutro będzie się pracować. (po będzie się stoi bezokolicznik)
  • ❌ Tu się nie wolno palić. → ✅ Tu nie wolno palić. (wolno jest już bezosobowe)
  • ❌ W Polsce się jedzą dużo zup. → ✅ W Polsce je się dużo zup. (czasownik zostaje w liczbie pojedynczej i nie zgadza się z dopełnieniem)
  • ❌ Dobrze się mieszkam tutaj. → ✅ Dobrze mi się tutaj mieszka. (wzorzec odczuć wymaga celownika i 3. osoby)

Szybki sprawdzian

Która forma pasuje?

  1. W Polsce ___ dużo chleba. (je się / jem się)
  2. Wczoraj dużo się ___. (śmiało / śmiał)
  3. Tu sprzedaje się ___. (bilety / bilet)
  4. W piątek będzie się ___. (świętować / świętuje)
  5. ___ się tu mieszka. (Dobrze mi / Dobrze ja)
  6. Tu nie ___ palić. (wolno / się wolno)
Pokaż odpowiedzi
  1. je się (także się je)   2. śmiało   3. bilety (biernik liczby mnogiej; bilet byłby liczbą pojedynczą)   4. świętować   5. Dobrze mi   6. wolno

Najważniejsze

  • Się + 3. osoba liczby pojedynczej daje ogólne stwierdzenie bez wskazanej osoby (mówi się, tu się nie pali, jak się to pisze?).
  • Dopełnienie: zostaje w bierniku, a czasownik nie zgadza się z nim (sprzedaje się bilety).
  • Przeszłość: nijakie -ło (dużo się tańczyło). Przyszłość: będzie się + bezokolicznik (będzie się pracować).
  • Odczucia i stany: celownik + się + 3. osoba liczby pojedynczej (dobrze mi się tu mieszka, nie chce mi się spać).
  • Alternatywy: 3. osoba liczby mnogiej (mówią, że…), człowiek jako podmiot i formalne formy na -no / -to (zamknięto).
  • Można, wolno, trzeba są już bezosobowe i nie biorą się.