Tutaj nie wolno palić, ale można usiąść na tarasie. Trzeba zarezerwować stolik, bo warto tu przyjść.
W polskim jest mała grupa krótkich słów, które mówią, co wolno, trzeba albo warto robić, bez wskazywania nikogo: można, wolno, trzeba, należy i warto. Nie mają podmiotu ani końcówki osobowej, a czasownik po nich zawsze stoi w bezokoliczniku. Gdy mówimy o konkretnej osobie, zwykle wybieramy czasowniki modalne z lekcji Czasowniki modalne z bezokolicznikiem (chcieć, móc, musieć, umieć) (muszę, mogę).
W skrócie: można, wolno, trzeba, warto i bardziej oficjalne należy nie mają podmiotu ani końcówki osobowej. Po nich stoi bezokolicznik (Trzeba zapłacić.), a na czas przeszły i przyszły pozostałych słów dodajemy było albo będzie (trzeba było, będzie można).
Po angielsku mówimy zwykłymi czasownikami modalnymi z podmiotem (you can, you must, one should), więc you mustn’t (zakaz) i you don’t have to (brak potrzeby) brzmią zupełnie inaczej. Po polsku używamy słów bez podmiotu i bez końcówki osobowej, ale rozróżnienie zostaje to samo: nie wolno to zakaz, nie trzeba to „nie ma potrzeby”.
Najważniejsze słowa
Każde z tych słów odpowiada na pytanie co wolno, trzeba albo warto robić? ogólnie, a nie dla jednej konkretnej osoby:
| Słowo | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| można | jest możliwe, wolno | Tu można usiąść. |
| wolno | jest dozwolone (przez zasadę albo zgodę) | Czy wolno wejść? |
| trzeba | jest konieczne | Trzeba zapłacić. |
| należy | powinno się (oficjalnie, tablice i regulaminy) | Należy wyłączyć telefon. |
| warto | jest warte zachodu | Warto spróbować. |
Wzór jest zawsze ten sam: słowo bezosobowe i bezokolicznik. Nic się nie zmienia dla ja, ty ani my i nie ma podmiotu:
- Tutaj można płacić kartą.
- Trzeba kupić chleb i mleko.
- Warto się uczyć codziennie.
- Czy tu wolno robić zdjęcia?
Czasownik zwrotny zachowuje się (warto się uczyć). Wolno słyszymy głównie w pytaniach i w przeczeniu (Czy wolno? Nie wolno.), a można jest codziennym słowem zarówno na „możliwe”, jak i „dozwolone”. O przeczeniu mówi lekcja Przeczenie z „nie”.
Co wolno: można i wolno
Można mówi, że coś jest możliwe albo dozwolone, a wolno mówi, że coś jest dozwolone przez zasadę albo czyjąś zgodę. Pytanie o pozwolenie zaczynamy od Czy:
- Czy można tu usiąść? Tak, można.
- W muzeum nie wolno jeść.
- Nie można tu parkować.
- Dziś nie można wejść do muzeum, bo jest zamknięte.
Co trzeba: trzeba i należy
Trzeba mówi, że coś jest konieczne w ogóle („trzeba coś zrobić”). Czasownik osobowy muszę, musisz, musi (zob. Czasowniki modalne z bezokolicznikiem (chcieć, móc, musieć, umieć)) mówi, że musi to zrobić konkretna osoba. Należy to oficjalny sposób wydania polecenia albo podania zasady („powinno się…”); widzimy to na tablicach i w instrukcjach:
- Trzeba wcześnie wstać.
- Trzeba zapłacić przed wejściem.
- Należy zachować ciszę.
- Muszę wstać, ale trzeba też obudzić dzieci.
Przeczenie: nie wolno, nie można, nie trzeba
Przeczenie każdego słowa ma własne znaczenie i dwa z nich łatwo pomylić: nie trzeba znaczy, że coś nie jest konieczne, a nie wolno znaczy, że coś jest zakazane. Dlatego Nie trzeba tu parkować mówi „nie ma potrzeby tu parkować”, a zakaz to Nie wolno tu parkować. Nie można jest szersze niż nie wolno: może znaczyć „nie wolno” albo po prostu „nie da się” (Dziś nie można wejść do muzeum.).
| Przeczenie | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| nie wolno | jest zakazane | Nie wolno tu palić. |
| nie można | nie da się albo nie wolno | Nie można tu parkować. |
| nie trzeba | nie ma potrzeby | Nie trzeba płacić, wejście jest bezpłatne. |
| nie warto | nie jest warte zachodu | Nie warto czekać. |
| nie należy | nie powinno się (oficjalnie) | Nie należy karmić zwierząt. |
Z czasownikiem osobowym jest tak samo: Nie musisz znaczy „nie ma potrzeby, żebyś” (jak nie trzeba), a Nie możesz znaczy „nie wolno ci” albo „nie jesteś w stanie”.
Osoba w zdaniu: celownik
Żeby powiedzieć, komu wolno, warto albo trzeba coś zrobić, osobę stawiamy w celowniku (zob. Celownik: dawanie i mówienie (komu?)). Zwykle używamy krótkich zaimków mi, ci, mu, jej, nam, wam, im (zob. Zaimki osobowe w przypadkach zależnych (mnie, mi, go, jemu, z nim)), które stoją zaraz po słowie:
- Czy wolno mi tu usiąść?
- Nie wolno ci tego robić.
- Warto ci tam pojechać.
- Czy wolno nam tu zaparkować?
To częste przy wolno, można i warto. Przy trzeba osobę zwykle pomijamy i używamy czasownika osobowego (muszę, musisz).
Czas przeszły i przyszły: było i będzie
Te słowa nie mają własnej formy czasu przeszłego ani przyszłego, więc dodajemy było (przeszłość) albo będzie (przyszłość) od czasownika być (zob. Czas przeszły: formy -ł, -ła, -ło i Czas przyszły niedokonany (będę + bezokolicznik lub forma czasu przeszłego)). Było to zawsze forma rodzaju nijakiego liczby pojedynczej, niezależnie od tego, o kim lub o czym mowa, a bezokolicznik się nie zmienia:
| Teraz | Przeszłość | Przyszłość |
|---|---|---|
| można | można było | będzie można |
| trzeba | trzeba było | będzie trzeba |
| warto | warto było | będzie warto |
| nie wolno | nie wolno było | nie będzie wolno |
| nie można | nie można było | nie będzie można |
- Wczoraj trzeba było wcześnie wstać.
- W zeszłym roku nie można było tu parkować.
- Warto było tam pojechać.
- Jutro będzie można wejść za darmo.
- W przyszłym tygodniu nie będzie trzeba płacić.
W przeczeniu nie stoi przed będzie w czasie przyszłym (nie będzie można), a w przeszłym przed słowem bezosobowym (nie można było). Należy to głównie słowo czasu teraźniejszego na tablice i regulaminy; jego przeszłość to należało, a przyszłość będzie należało.
Częste błędy
- ❌ Czy ja można wejść? → ✅ Czy mogę wejść? (można nie ma podmiotu: dla osoby używamy mogę, możesz)
- ❌ Trzeba idę do sklepu. → ✅ Trzeba iść do sklepu. (po trzeba stoi bezokolicznik, a nie forma osobowa)
- ❌ Wczoraj trzeba kupić chleb. → ✅ Wczoraj trzeba było kupić chleb. (czas przeszły wymaga było)
- ❌ Jutro będzie nie można wejść. → ✅ Jutro nie będzie można wejść. (w czasie przyszłym nie stoi przed będzie)
- ❌ Trzeba były kupić książki. → ✅ Trzeba było kupić książki. (było to zawsze rodzaj nijaki liczby pojedynczej i nigdy nie zgadza się z tym, czego potrzeba)
Szybki sprawdzian
Uzupełnij lukę właściwym słowem lub wyrażeniem.
- Tutaj ___ parkować.
- ___ kupić chleb.
- ___ tam pojechać, jest bardzo ładnie.
- Czy tu ___ płacić kartą?
- Nie ___ płacić, wejście jest bezpłatne.
- Wczoraj ___ długo czekać.
- Jutro ___ wejść do muzeum.
- ___ wyłączyć telefony.
Pokaż odpowiedzi
- nie wolno 2. Trzeba 3. Warto 4. można 5. trzeba 6. trzeba było 7. będzie można 8. Należy
Masz ochotę wypróbować to w praktyce?
- Powiedz to na głos w telefonie — Aplikacja na Androida codziennie przynosi nowe słówka dopasowane do Twojego poziomu i pozwala rozmawiać na dowolny temat, z delikatnymi poprawkami.
- Spróbuj krótkiego ćwiczenia — Twoja tutorka buduje praktykę wokół tematów, których się uczysz. Zacznij ćwiczyć →
- Sprawdź własne zdania — Napisz coś i zobacz, co mogłoby brzmieć bardziej naturalnie. Wypróbuj sprawdzanie gramatyki →
Najważniejsze
- Można, wolno, trzeba, należy i warto nie mają podmiotu ani końcówki osobowej, a czasownik po nich stoi w bezokoliczniku.
- Można = możliwe albo dozwolone, wolno = dozwolone przez zasadę, trzeba = konieczne, należy = powinno się (oficjalnie), warto = jest warte zachodu.
- Nie trzeba = nie ma potrzeby. Nie wolno = zakaz. Nie można = nie da się albo nie wolno.
- Osobę stawiamy w celowniku: Czy wolno mi?, Nie wolno ci, Warto ci. Przy trzeba używamy raczej muszę, musisz.
- Przeszłość: dodajemy było (trzeba było, można było). Przyszłość: dodajemy będzie (będzie można), a nie stoi przed nim (nie będzie można).