Tutaj nie wolno palić, ale można usiąść na tarasie. Trzeba zarezerwować stolik, bo warto tu przyjść.

W polskim jest mała grupa krótkich słów, które mówią, co wolno, trzeba albo warto robić, bez wskazywania nikogo: można, wolno, trzeba, należy i warto. Nie mają podmiotu ani końcówki osobowej, a czasownik po nich zawsze stoi w bezokoliczniku. Gdy mówimy o konkretnej osobie, zwykle wybieramy czasowniki modalne z lekcji Czasowniki modalne z bezokolicznikiem (chcieć, móc, musieć, umieć) (muszę, mogę).

W skrócie: można, wolno, trzeba, warto i bardziej oficjalne należy nie mają podmiotu ani końcówki osobowej. Po nich stoi bezokolicznik (Trzeba zapłacić.), a na czas przeszły i przyszły pozostałych słów dodajemy było albo będzie (trzeba było, będzie można).

Po angielsku mówimy zwykłymi czasownikami modalnymi z podmiotem (you can, you must, one should), więc you mustn’t (zakaz) i you don’t have to (brak potrzeby) brzmią zupełnie inaczej. Po polsku używamy słów bez podmiotu i bez końcówki osobowej, ale rozróżnienie zostaje to samo: nie wolno to zakaz, nie trzeba to „nie ma potrzeby”.

Najważniejsze słowa

Każde z tych słów odpowiada na pytanie co wolno, trzeba albo warto robić? ogólnie, a nie dla jednej konkretnej osoby:

Słowo Znaczenie Przykład
można jest możliwe, wolno Tu można usiąść.
wolno jest dozwolone (przez zasadę albo zgodę) Czy wolno wejść?
trzeba jest konieczne Trzeba zapłacić.
należy powinno się (oficjalnie, tablice i regulaminy) Należy wyłączyć telefon.
warto jest warte zachodu Warto spróbować.

Wzór jest zawsze ten sam: słowo bezosobowe i bezokolicznik. Nic się nie zmienia dla ja, ty ani my i nie ma podmiotu:

  • Tutaj można płacić kartą.
  • Trzeba kupić chleb i mleko.
  • Warto się uczyć codziennie.
  • Czy tu wolno robić zdjęcia?

Czasownik zwrotny zachowuje się (warto się uczyć). Wolno słyszymy głównie w pytaniach i w przeczeniu (Czy wolno? Nie wolno.), a można jest codziennym słowem zarówno na „możliwe”, jak i „dozwolone”. O przeczeniu mówi lekcja Przeczenie z „nie”.

Co wolno: można i wolno

Można mówi, że coś jest możliwe albo dozwolone, a wolno mówi, że coś jest dozwolone przez zasadę albo czyjąś zgodę. Pytanie o pozwolenie zaczynamy od Czy:

  • Czy można tu usiąść? Tak, można.
  • W muzeum nie wolno jeść.
  • Nie można tu parkować.
  • Dziś nie można wejść do muzeum, bo jest zamknięte.

Co trzeba: trzeba i należy

Trzeba mówi, że coś jest konieczne w ogóle („trzeba coś zrobić”). Czasownik osobowy muszę, musisz, musi (zob. Czasowniki modalne z bezokolicznikiem (chcieć, móc, musieć, umieć)) mówi, że musi to zrobić konkretna osoba. Należy to oficjalny sposób wydania polecenia albo podania zasady („powinno się…”); widzimy to na tablicach i w instrukcjach:

  • Trzeba wcześnie wstać.
  • Trzeba zapłacić przed wejściem.
  • Należy zachować ciszę.
  • Muszę wstać, ale trzeba też obudzić dzieci.

Przeczenie: nie wolno, nie można, nie trzeba

Przeczenie każdego słowa ma własne znaczenie i dwa z nich łatwo pomylić: nie trzeba znaczy, że coś nie jest konieczne, a nie wolno znaczy, że coś jest zakazane. Dlatego Nie trzeba tu parkować mówi „nie ma potrzeby tu parkować”, a zakaz to Nie wolno tu parkować. Nie można jest szersze niż nie wolno: może znaczyć „nie wolno” albo po prostu „nie da się” (Dziś nie można wejść do muzeum.).

Przeczenie Znaczenie Przykład
nie wolno jest zakazane Nie wolno tu palić.
nie można nie da się albo nie wolno Nie można tu parkować.
nie trzeba nie ma potrzeby Nie trzeba płacić, wejście jest bezpłatne.
nie warto nie jest warte zachodu Nie warto czekać.
nie należy nie powinno się (oficjalnie) Nie należy karmić zwierząt.

Z czasownikiem osobowym jest tak samo: Nie musisz znaczy „nie ma potrzeby, żebyś” (jak nie trzeba), a Nie możesz znaczy „nie wolno ci” albo „nie jesteś w stanie”.

Osoba w zdaniu: celownik

Żeby powiedzieć, komu wolno, warto albo trzeba coś zrobić, osobę stawiamy w celowniku (zob. Celownik: dawanie i mówienie (komu?)). Zwykle używamy krótkich zaimków mi, ci, mu, jej, nam, wam, im (zob. Zaimki osobowe w przypadkach zależnych (mnie, mi, go, jemu, z nim)), które stoją zaraz po słowie:

  • Czy wolno mi tu usiąść?
  • Nie wolno ci tego robić.
  • Warto ci tam pojechać.
  • Czy wolno nam tu zaparkować?

To częste przy wolno, można i warto. Przy trzeba osobę zwykle pomijamy i używamy czasownika osobowego (muszę, musisz).

Czas przeszły i przyszły: było i będzie

Te słowa nie mają własnej formy czasu przeszłego ani przyszłego, więc dodajemy było (przeszłość) albo będzie (przyszłość) od czasownika być (zob. Czas przeszły: formy -ł, -ła, -ło i Czas przyszły niedokonany (będę + bezokolicznik lub forma czasu przeszłego)). Było to zawsze forma rodzaju nijakiego liczby pojedynczej, niezależnie od tego, o kim lub o czym mowa, a bezokolicznik się nie zmienia:

Teraz Przeszłość Przyszłość
można można było będzie można
trzeba trzeba było będzie trzeba
warto warto było będzie warto
nie wolno nie wolno było nie będzie wolno
nie można nie można było nie będzie można
  • Wczoraj trzeba było wcześnie wstać.
  • W zeszłym roku nie można było tu parkować.
  • Warto było tam pojechać.
  • Jutro będzie można wejść za darmo.
  • W przyszłym tygodniu nie będzie trzeba płacić.

W przeczeniu nie stoi przed będzie w czasie przyszłym (nie będzie można), a w przeszłym przed słowem bezosobowym (nie można było). Należy to głównie słowo czasu teraźniejszego na tablice i regulaminy; jego przeszłość to należało, a przyszłość będzie należało.

Częste błędy

  • ❌ Czy ja można wejść? → ✅ Czy mogę wejść? (można nie ma podmiotu: dla osoby używamy mogę, możesz)
  • ❌ Trzeba idę do sklepu. → ✅ Trzeba iść do sklepu. (po trzeba stoi bezokolicznik, a nie forma osobowa)
  • ❌ Wczoraj trzeba kupić chleb. → ✅ Wczoraj trzeba było kupić chleb. (czas przeszły wymaga było)
  • ❌ Jutro będzie nie można wejść. → ✅ Jutro nie będzie można wejść. (w czasie przyszłym nie stoi przed będzie)
  • ❌ Trzeba były kupić książki. → ✅ Trzeba było kupić książki. (było to zawsze rodzaj nijaki liczby pojedynczej i nigdy nie zgadza się z tym, czego potrzeba)

Szybki sprawdzian

Uzupełnij lukę właściwym słowem lub wyrażeniem.

  1. Tutaj ___ parkować.
  2. ___ kupić chleb.
  3. ___ tam pojechać, jest bardzo ładnie.
  4. Czy tu ___ płacić kartą?
  5. Nie ___ płacić, wejście jest bezpłatne.
  6. Wczoraj ___ długo czekać.
  7. Jutro ___ wejść do muzeum.
  8. ___ wyłączyć telefony.
Pokaż odpowiedzi
  1. nie wolno   2. Trzeba   3. Warto   4. można   5. trzeba   6. trzeba było   7. będzie można   8. Należy

Najważniejsze

  • Można, wolno, trzeba, należy i warto nie mają podmiotu ani końcówki osobowej, a czasownik po nich stoi w bezokoliczniku.
  • Można = możliwe albo dozwolone, wolno = dozwolone przez zasadę, trzeba = konieczne, należy = powinno się (oficjalnie), warto = jest warte zachodu.
  • Nie trzeba = nie ma potrzeby. Nie wolno = zakaz. Nie można = nie da się albo nie wolno.
  • Osobę stawiamy w celowniku: Czy wolno mi?, Nie wolno ci, Warto ci. Przy trzeba używamy raczej muszę, musisz.
  • Przeszłość: dodajemy było (trzeba było, można było). Przyszłość: dodajemy będzie (będzie można), a nie stoi przed nim (nie będzie można).