Widzę cię. Daję ci książkę. Idę z nim do kina. Myślę o tobie.
W pierwszych lekcjach zaimki ja, ty, on, ona… nazywały osobę, która coś robi (zob. Zaimki osobowe). Gdy osoba jest dopełnieniem, adresatem, towarzyszem albo tematem, zaimek zmienia formę, tak jak rzeczownik. O przypadku decyduje czasownik lub przyimek, dlatego ta sama osoba może wystąpić jako mnie, mi, mną albo o mnie.
W skrócie: czasownik lub przyimek wybiera przypadek, a każdy zaimek ma dla niego formę: Widzę ją (biernik), Daję jej (celownik), z nią (narzędnik), o niej (miejscownik). Po przyimku formy trzeciej osoby zaczynające się od j lub i dostają n-: do niego, z nią, dla nich.
Po angielsku zmienia się tylko kilka zaimków (I → me, he → him, they → them), a jedna forma służy do see him, give him i with him. Po polsku forma zależy od tego, czego wymaga czasownik lub przyimek: go, mu, nim i o nim to różne formy zaimka on.
Formy w skrócie
Każdy wiersz podaje formy w kolejności: biernik, dopełniacz, celownik, narzędnik i miejscownik. Gdy podano dwie formy, pierwsza jest długa, a druga krótka (zob. niżej):
| Zaimek | Biernik | Dopełniacz | Celownik | Narzędnik | Miejscownik |
|---|---|---|---|---|---|
| ja | mnie | mnie | mnie, mi | mną | mnie |
| ty | ciebie, cię | ciebie, cię | tobie, ci | tobą | tobie |
| on | jego, go | jego, go | jemu, mu | nim | nim |
| ona | ją | jej | jej | nią | niej |
| ono | je | jego, go | jemu, mu | nim | nim |
| my | nas | nas | nam | nami | nas |
| wy | was | was | wam | wami | was |
| oni | ich | ich | im | nimi | nich |
| one | je | ich | im | nimi | nich |
Kilka form wygląda tak samo: mnie, nas i was są jednocześnie biernikiem, dopełniaczem i miejscownikiem, tobie jest celownikiem i miejscownikiem, nim narzędnikiem i miejscownikiem, a ich biernikiem i dopełniaczem. Który przypadek jest potrzebny, pokazuje czasownik lub przyimek: Widzę nas. (biernik) Nie ma nas. (dopełniacz) Mówią o nas. (miejscownik)
Formy długie i krótkie
Pięć form ma krótki odpowiednik: ciebie – cię, tobie – ci, jego – go, jemu – mu i mnie – mi (celownik). Forma krótka jest nieakcentowana i stanowi neutralny wybór, zwykle w naturalnej pozycji nieakcentowanej, często blisko czasownika (Wczoraj ci to powiedziałem.):
| Forma długa | Forma krótka | Przykład |
|---|---|---|
| ciebie | cię | Lubię cię. |
| tobie | ci | Daję ci książkę. |
| jego | go | Znam go. |
| jemu | mu | Pomagam mu. |
| mnie | mi | Mówi mi prawdę. |
Formy długiej używamy przy podkreśleniu lub zestawieniu (Widzę ciebie, nie jego.), na początku zdania i zawsze po przyimku (do ciebie, o tobie, dla niego). Formy krótkie nie występują po przyimku i zwykle nie otwierają zdania. Wiele form nie ma krótkiego odpowiednika: mnie (biernik), ją, je, nas, was, ich, jej, nam, wam i im.
Po przyimku: formy z n-
Formy trzeciej osoby zaczynające się od j lub i dostają n-, gdy poprzedza je przyimek:
| Bez przyimka | Po przyimku | Przykład |
|---|---|---|
| jego, go | niego | Idę do niego. |
| jemu, mu | niemu | Dzięki niemu mówię lepiej po polsku. |
| jej | niej | Dzwonię do niej. |
| ją | nią | Czekam na nią. |
| je | nie | Patrzę na nie. |
| ich | nich | Pracuję dla nich. |
| im | nim | Dzięki nim wiem więcej. |
Formy ja, ty, my i wy się nie zmieniają: do mnie, dla ciebie, od nas, bez was. Formy, które już zaczynają się od n (nim, nią, nimi, niej, nich), zostają bez zmian. Zaimki dzierżawcze jego, jej i ich nigdy nie dostają n-: ✅ do jego domu, z jej bratem, bo to zaimki dzierżawcze, a nie osobowe (zob. Zaimki dzierżawcze).
Jaki przypadek i kiedy
Przypadek wynika z czasownika lub przyimka, dlatego warto spotkać każdy zaimek w kilku typowych układach:
- Biernik (Kogo? Co?): dopełnienie bliższe czasownika. Widzę cię. Znam ją. Lubię go. Przy rzeczy rodzaju męskiego liczba pojedyncza też brzmi go: Mam nowy rower. Lubię go. W liczbie mnogiej ich oznacza mężczyzn lub grupę mieszaną, a je kobiety, dzieci, zwierzęta i rzeczy: Mam braci. Znam ich. Mam siostry. Znam je. Zob. Biernik: rzeczowniki męskie ożywione i osoby, Biernik: liczba mnoga i Liczba mnoga męskoosobowa i niemęskoosobowa;
- Dopełniacz (Kogo? Czego?): po wielu przyimkach i często po czasowniku z przeczeniem, gdzie zastępuje biernik. bez ciebie, dla niej, do nas, od was, u nich. Znam ją. → Nie znam jej. Nie ma go w domu. Zob. Dopełniacz: brak z „nie ma”;
- Celownik (Komu?): osoba, która coś dostaje, do której się mówi albo której się pomaga. Daję ci książkę. Mówię im prawdę. Pomagam mu. Dziękuję wam. Celownik ma osobną lekcję później;
- Narzędnik (Z kim?): towarzysz po z i po słowach miejsca, takich jak przed, za, między. Idę z nim do kina. Mieszkam z nią. Idziesz ze mną? Rozmawiam z tobą. z nami, z wami, z nimi. Zob. Narzędnik: zawody i „z” (z kim?) i Narzędnik: liczba mnoga;
- Miejscownik (O kim?): tylko po przyimku, najczęściej o. Myślę o tobie. Mówimy o nim. Opowiadam o niej. Pytają o nas. Zob. Miejscownik: miejsce i Miejscownik: liczba mnoga;
- Grzeczna forma: pan i pani zmieniają się jak rzeczowniki. Dziękuję panu. Widzę panią. Rozmawiam z panem. Czy mogę pani pomóc? Zob. Formy grzecznościowe: pan / pani / państwo.
Zaimki pytające zmieniają się tak samo: Kogo widzisz? Komu pomagasz? Z kim idziesz? O kim myślisz? O pytajnikach w mianowniku zob. Pytania: czy i zaimki pytające.
Częste błędy
- ❌ Lubię on. → ✅ Lubię go. (dopełnienie wymaga biernika go, a nie mianownika on)
- ❌ Idę z on. → ✅ Idę z nim. (po z zaimek ma formę nim)
- ❌ Idę do jego. → ✅ Idę do niego. (po przyimku jego zmienia się w niego)
- ❌ Kupiłem to dla cię. → ✅ Kupiłem to dla ciebie. (forma krótka, taka jak cię, nie stoi po przyimku)
- ❌ Nie znam ją. → ✅ Nie znam jej. (po czasowniku z przeczeniem zaimek często stoi w dopełniaczu: jej)
- ❌ Daję ją książkę. → ✅ Daję jej książkę. (osoba, która dostaje, stoi w celowniku jej, a nie w bierniku ją)
- ❌ Mam braci. Znam je. → ✅ Mam braci. Znam ich. (przy grupie mężczyzn lub grupie mieszanej biernik to ich, a nie je)
- ❌ Rozmawiam z ciebie. → ✅ Rozmawiam z tobą. (po z w znaczeniu „razem z” zaimek stoi w narzędniku: tobą)
Krótki sprawdzian
Zaimek w nawiasie należy wstawić we właściwej formie; przypadek wskazuje przyimek lub czasownik.
- Widzę ___ w parku. (ona, Biernik)
- Daję ___ książkę. (ty, Celownik, forma krótka)
- Idę z ___ do kina. (on)
- Rozmawiamy o ___. (ja)
- Pracuję dla ___. (oni)
- Nie znam ___. (ona, po przeczeniu)
- Idziesz z ___? (my)
Pokaż odpowiedzi
- ją 2. ci 3. nim 4. mnie 5. nich 6. jej 7. nami
Masz ochotę wypróbować to w praktyce?
- Powiedz to na głos w telefonie — Aplikacja na Androida codziennie przynosi nowe słówka dopasowane do Twojego poziomu i pozwala rozmawiać na dowolny temat, z delikatnymi poprawkami.
- Spróbuj krótkiego ćwiczenia — Twoja tutorka buduje praktykę wokół tematów, których się uczysz. Zacznij ćwiczyć →
- Sprawdź własne zdania — Napisz coś i zobacz, co mogłoby brzmieć bardziej naturalnie. Wypróbuj sprawdzanie gramatyki →
Najważniejsze
- Zaimki zmieniają się według przypadków, a wybiera je czasownik lub przyimek: Widzę ją, Daję jej, z nią, o niej.
- Pięć form ma krótki odpowiednik (cię, ci, go, mu, mi), nieakcentowany i zwykle blisko czasownika. Po przyimku, w zestawieniu i na początku zdania stoi forma długa.
- Po przyimku formy trzeciej osoby zaczynające się od j lub i dostają n-: do niego, z nią, dla nich. Zaimki dzierżawcze jego, jej, ich nie.
- Podobne formy (mnie, nas, was, tobie, nim, ich) służą kilku przypadkom, a zdanie pokazuje, którym.
- Biernik liczby mnogiej się dzieli: ich dla mężczyzn lub grupy mieszanej, je dla całej reszty.
- Pan i pani zmieniają się jak rzeczowniki: Dziękuję panu, widzę panią, z panem.