Widzę cię. Daję ci książkę. Idę z nim do kina. Myślę o tobie.

W pierwszych lekcjach zaimki ja, ty, on, ona… nazywały osobę, która coś robi (zob. Zaimki osobowe). Gdy osoba jest dopełnieniem, adresatem, towarzyszem albo tematem, zaimek zmienia formę, tak jak rzeczownik. O przypadku decyduje czasownik lub przyimek, dlatego ta sama osoba może wystąpić jako mnie, mi, mną albo o mnie.

W skrócie: czasownik lub przyimek wybiera przypadek, a każdy zaimek ma dla niego formę: Widzę ją (biernik), Daję jej (celownik), z nią (narzędnik), o niej (miejscownik). Po przyimku formy trzeciej osoby zaczynające się od j lub i dostają n-: do niego, z nią, dla nich.

Po angielsku zmienia się tylko kilka zaimków (I → me, he → him, they → them), a jedna forma służy do see him, give him i with him. Po polsku forma zależy od tego, czego wymaga czasownik lub przyimek: go, mu, nim i o nim to różne formy zaimka on.

Formy w skrócie

Każdy wiersz podaje formy w kolejności: biernik, dopełniacz, celownik, narzędnik i miejscownik. Gdy podano dwie formy, pierwsza jest długa, a druga krótka (zob. niżej):

Zaimek Biernik Dopełniacz Celownik Narzędnik Miejscownik
ja mnie mnie mnie, mi mną mnie
ty ciebie, cię ciebie, cię tobie, ci tobą tobie
on jego, go jego, go jemu, mu nim nim
ona ją jej jej nią niej
ono je jego, go jemu, mu nim nim
my nas nas nam nami nas
wy was was wam wami was
oni ich ich im nimi nich
one je ich im nimi nich

Kilka form wygląda tak samo: mnie, nas i was są jednocześnie biernikiem, dopełniaczem i miejscownikiem, tobie jest celownikiem i miejscownikiem, nim narzędnikiem i miejscownikiem, a ich biernikiem i dopełniaczem. Który przypadek jest potrzebny, pokazuje czasownik lub przyimek: Widzę nas. (biernik) Nie ma nas. (dopełniacz) Mówią o nas. (miejscownik)

Formy długie i krótkie

Pięć form ma krótki odpowiednik: ciebie – cię, tobie – ci, jego – go, jemu – mu i mnie – mi (celownik). Forma krótka jest nieakcentowana i stanowi neutralny wybór, zwykle w naturalnej pozycji nieakcentowanej, często blisko czasownika (Wczoraj ci to powiedziałem.):

Forma długa Forma krótka Przykład
ciebie cię Lubię cię.
tobie ci Daję ci książkę.
jego go Znam go.
jemu mu Pomagam mu.
mnie mi Mówi mi prawdę.

Formy długiej używamy przy podkreśleniu lub zestawieniu (Widzę ciebie, nie jego.), na początku zdania i zawsze po przyimku (do ciebie, o tobie, dla niego). Formy krótkie nie występują po przyimku i zwykle nie otwierają zdania. Wiele form nie ma krótkiego odpowiednika: mnie (biernik), ją, je, nas, was, ich, jej, nam, wam i im.

Po przyimku: formy z n-

Formy trzeciej osoby zaczynające się od j lub i dostają n-, gdy poprzedza je przyimek:

Bez przyimka Po przyimku Przykład
jego, go niego Idę do niego.
jemu, mu niemu Dzięki niemu mówię lepiej po polsku.
jej niej Dzwonię do niej.
ją nią Czekam na nią.
je nie Patrzę na nie.
ich nich Pracuję dla nich.
im nim Dzięki nim wiem więcej.

Formy ja, ty, my i wy się nie zmieniają: do mnie, dla ciebie, od nas, bez was. Formy, które już zaczynają się od n (nim, nią, nimi, niej, nich), zostają bez zmian. Zaimki dzierżawcze jego, jej i ich nigdy nie dostają n-: ✅ do jego domu, z jej bratem, bo to zaimki dzierżawcze, a nie osobowe (zob. Zaimki dzierżawcze).

Jaki przypadek i kiedy

Przypadek wynika z czasownika lub przyimka, dlatego warto spotkać każdy zaimek w kilku typowych układach:

  • Biernik (Kogo? Co?): dopełnienie bliższe czasownika. Widzę cię. Znam ją. Lubię go. Przy rzeczy rodzaju męskiego liczba pojedyncza też brzmi go: Mam nowy rower. Lubię go. W liczbie mnogiej ich oznacza mężczyzn lub grupę mieszaną, a je kobiety, dzieci, zwierzęta i rzeczy: Mam braci. Znam ich. Mam siostry. Znam je. Zob. Biernik: rzeczowniki męskie ożywione i osoby, Biernik: liczba mnoga i Liczba mnoga męskoosobowa i niemęskoosobowa;
  • Dopełniacz (Kogo? Czego?): po wielu przyimkach i często po czasowniku z przeczeniem, gdzie zastępuje biernik. bez ciebie, dla niej, do nas, od was, u nich. Znam ją. → Nie znam jej. Nie ma go w domu. Zob. Dopełniacz: brak z „nie ma”;
  • Celownik (Komu?): osoba, która coś dostaje, do której się mówi albo której się pomaga. Daję ci książkę. Mówię im prawdę. Pomagam mu. Dziękuję wam. Celownik ma osobną lekcję później;
  • Narzędnik (Z kim?): towarzysz po z i po słowach miejsca, takich jak przed, za, między. Idę z nim do kina. Mieszkam z nią. Idziesz ze mną? Rozmawiam z tobą. z nami, z wami, z nimi. Zob. Narzędnik: zawody i „z” (z kim?) i Narzędnik: liczba mnoga;
  • Miejscownik (O kim?): tylko po przyimku, najczęściej o. Myślę o tobie. Mówimy o nim. Opowiadam o niej. Pytają o nas. Zob. Miejscownik: miejsce i Miejscownik: liczba mnoga;
  • Grzeczna forma: pan i pani zmieniają się jak rzeczowniki. Dziękuję panu. Widzę panią. Rozmawiam z panem. Czy mogę pani pomóc? Zob. Formy grzecznościowe: pan / pani / państwo.

Zaimki pytające zmieniają się tak samo: Kogo widzisz? Komu pomagasz? Z kim idziesz? O kim myślisz? O pytajnikach w mianowniku zob. Pytania: czy i zaimki pytające.

Częste błędy

  • ❌ Lubię on. → ✅ Lubię go. (dopełnienie wymaga biernika go, a nie mianownika on)
  • ❌ Idę z on. → ✅ Idę z nim. (po z zaimek ma formę nim)
  • ❌ Idę do jego. → ✅ Idę do niego. (po przyimku jego zmienia się w niego)
  • ❌ Kupiłem to dla cię. → ✅ Kupiłem to dla ciebie. (forma krótka, taka jak cię, nie stoi po przyimku)
  • ❌ Nie znam ją. → ✅ Nie znam jej. (po czasowniku z przeczeniem zaimek często stoi w dopełniaczu: jej)
  • ❌ Daję ją książkę. → ✅ Daję jej książkę. (osoba, która dostaje, stoi w celowniku jej, a nie w bierniku ją)
  • ❌ Mam braci. Znam je. → ✅ Mam braci. Znam ich. (przy grupie mężczyzn lub grupie mieszanej biernik to ich, a nie je)
  • ❌ Rozmawiam z ciebie. → ✅ Rozmawiam z tobą. (po z w znaczeniu „razem z” zaimek stoi w narzędniku: tobą)

Krótki sprawdzian

Zaimek w nawiasie należy wstawić we właściwej formie; przypadek wskazuje przyimek lub czasownik.

  1. Widzę ___ w parku. (ona, Biernik)
  2. Daję ___ książkę. (ty, Celownik, forma krótka)
  3. Idę z ___ do kina. (on)
  4. Rozmawiamy o ___. (ja)
  5. Pracuję dla ___. (oni)
  6. Nie znam ___. (ona, po przeczeniu)
  7. Idziesz z ___? (my)
Pokaż odpowiedzi
  1. ją   2. ci   3. nim   4. mnie   5. nich   6. jej   7. nami

Najważniejsze

  • Zaimki zmieniają się według przypadków, a wybiera je czasownik lub przyimek: Widzę ją, Daję jej, z nią, o niej.
  • Pięć form ma krótki odpowiednik (cię, ci, go, mu, mi), nieakcentowany i zwykle blisko czasownika. Po przyimku, w zestawieniu i na początku zdania stoi forma długa.
  • Po przyimku formy trzeciej osoby zaczynające się od j lub i dostają n-: do niego, z nią, dla nich. Zaimki dzierżawcze jego, jej, ich nie.
  • Podobne formy (mnie, nas, was, tobie, nim, ich) służą kilku przypadkom, a zdanie pokazuje, którym.
  • Biernik liczby mnogiej się dzieli: ich dla mężczyzn lub grupy mieszanej, je dla całej reszty.
  • Pan i pani zmieniają się jak rzeczowniki: Dziękuję panu, widzę panią, z panem.