Skrócone zdania względne

Zdanie względne często można skrócić, nie zmieniając jego zasadniczego znaczenia — choć znaczenie czasowe lub modalne może stać się przy tym domyślne, a skrócona forma czasem oznacza coś nieco innego. To właśnie ciągłe robienie tego sprawia, że płynny angielski brzmi gładko, a nie ciężko. Dwa z trzech typowych sposobów już znasz; ten artykuł krótko je przypomina i dodaje naprawdę nowy: zamianę zdania względnego na bezokolicznik z to.

W skrócie. W zdaniu określającym zaimek często można pominąć, gdy jest dopełnieniem swojego zdania (the film I recommended). Często zmienia się w imiesłów na -ing lub -ed, gdy jest podmiotem swojego zdania (the man standing by the door, the bridge built in 1990). A po stopniu najwyższym, słowie porządkowym (first, next, last), only lub ogólnym/nieokreślonym słowie jak something, może skrócić się aż do bezokolicznika z to (the first person to arrive, nothing to worry about).

Dwie techniki, które już znasz

W zdaniu określającym, gdy zaimek względny pełni funkcję dopełnienia czasownika lub przyimka w swoim zdaniu, często można go po prostu pominąć. Szczegółowo omawia to artykuł Podstawowe zdania względne — nie działa to w zdaniu nieokreślającym z przecinkami, gdzie zaimek zawsze zostaje (My car, which I bought last year, is red — nigdy My car, I bought last year, is red), ani wtedy, gdy przyimek w stylu formalnym stoi bezpośrednio przed whom/which: the person to whom I spoke zachowuje swój zaimek, ale zaimek może zniknąć, jeśli przyimek zamiast tego przenosi się na koniec — the person I spoke to:

• the film that I recommended → the film I recommended
• the keys that you were looking for → the keys you were looking for

Gdy zaimek jest podmiotem swojego zdania, często możesz zamienić zdanie na imiesłów — -ing dla znaczeń czynnych (zwłaszcza czynności trwających, ogólnych lub jednoczesnych), a imiesłów czasu przeszłego dla znaczeń biernych (w tym zakończonych zdarzeń biernych), zwykle na -ed, choć czasem nieregularny (built, written, made). Szczegółowo omawia to artykuł Konstrukcje imiesłowowe:

• the man who is standing by the door → the man standing by the door
• the bridge that was built in 1990 → the bridge built in 1990

Ten artykuł zakłada, że obie te techniki już dobrze znasz. Nowością jest tu trzeci sposób skracania zdania względnego — działający inaczej niż poprzednie dwa.

Nowe narzędzie: skracanie do bezokolicznika z to

Niektóre zdania względne skracają się aż do bezokolicznika z to (to + forma podstawowa): zaimek względny znika, a często w znaczeniu to domyślne stają się też podmiot oraz czasownik modalny możliwości, przydatności lub konieczności (can, should, need to). W przeciwieństwie do wzorca imiesłowowego powyżej, działa to niezależnie od tego, czy oryginalny zaimek był podmiotem, czy dopełnieniem swojego zdania — liczy się tu nie funkcja gramatyczna, lecz rodzaj znaczenia wyrażanego przez zdanie: osiągnięcie, kolejność zdarzeń, zadanie lub możliwość/przydatność/konieczność. Wzorce poniżej — stopień najwyższy, słowa porządkowe, only i słowa nieokreślone — to najczęstsze konteksty, w których pojawia się ten wzorzec na tym poziomie, ale ten sam bezokolicznik może występować także po innych, tym razem określonych rzeczownikach, nazywających zadanie lub oczekiwane zdarzenie (the person to contact, the next train to arrive) — o tym w drugiej części. Nie każde jednak zdanie względne po tych słowach skraca się w ten sposób — zależy to od tego, czy to znaczenie rzeczywiście występuje. Zdanie o ogólnej umiejętności kogoś zwykle się tak nie skraca: the man who can speak French zwykle pozostaje pełnym zdaniem albo zmienia się w the man able to speak French, a nie w the man to speak French — umiejętność to nie to samo, co osiągnięcie, zadanie czy możliwość/konieczność.

W polskim przy słowach typu pierwszy/ostatni/jedyny zwykle używamy pełnego zdania: „pierwsza osoba, która przyszła", „jedyny, który pomógł". Dlatego angielskie the first person to arrive czy the only one to help może brzmieć jak brakujący czasownik — warto zapamiętać, że po takich słowach to + czasownik jest normalnym angielskim skrótem.

Po stopniu najwyższym, słowie porządkowym lub only

Gdy zdanie względne następuje po stopniu najwyższym (the best, the smartest), słowie porządkowym (the first, the second, the next, the last) lub only, i opisuje osiągnięcie albo kolejność zdarzeń, często skraca się do bezokolicznika z to:

• She was the first person who arrived at the party. → She was the first person to arrive at the party.
• He was the last one who left the building. → He was the last one to leave the building.
• Maria was the only student who passed the exam. → Maria was the only student to pass the exam.

Ze słowami wartościującymi i stopniem najwyższym ten sam wzorzec może wyrażać też przydatność lub rekomendację, a nie osiągnięcie: the best book to read, the easiest way to solve the problem, the safest place to stay.

Nie dotyczy to każdego zdania względnego w tej pozycji, tylko tych wyrażających takie znaczenie: the best film that I saw this year pozostaje bez zmian albo traci zaimek dopełnienia (the best film I saw this year) — nie zmienia się w the best film to see this year, co oznaczałoby coś innego (rekomendację, a nie wspomnienie).

Po słowie nieokreślonym lub rzeczowniku nazywającym zadanie albo wymaganie

Zaimki nieokreślone, takie jak something, nothing i anyone, przysłówki miejsca, takie jak nowhere, oraz nieokreślone frazy rzeczownikowe, takie jak a lot of work czy a good place, naturalnie łączą się z bezokolicznikiem z to, gdy zdanie względne wyraża możliwość lub konieczność, często z czasownikiem modalnym, takim jak can lub should:

• I need something that I can wear to the interview. → I need something to wear to the interview.
• There's nothing that we can do about it now. → There's nothing to do about it now.
• She has no one that she can talk to. → She has no one to talk to.
• We have a lot of work that we need to do before Friday. → We have a lot of work to do before Friday.

Ten sam wzorzec skraca też zdania względne po rzeczownikach określonych, już zidentyfikowanych, o ile zdanie nazywa zadanie, cel lub oczekiwane zdarzenie, a nie zwykły fakt: the person that I need to contact → the person to contact; the next train that arrives → the next train to arrive.

Jeśli zaimek względny był dopełnieniem przyimka, ten przyimek po prostu zostaje na swoim miejscu, na końcu: no one to talk to, nothing to worry about, a chair to sit on. To skrócenie działa dobrze, gdy czasownik modalny wyraża możliwość lub konieczność; czasownik modalny taki jak might (niepewność) nie skraca się w ten sam sposób — the only person who might know nie da się skrócić bez zmiany znaczenia. The only person to know jest gramatycznie poprawne, ale znaczy „jedyna osoba, która wie/wiedziała", a nie „która może wie".

Wersja bierna: to be + imiesłów czasu przeszłego

Dla znaczenia biernego stosuje się formę to be + imiesłów czasu przeszłego zamiast zwykłego bezokolicznika:

• the first woman who was elected president → the first woman to be elected president
• a lot of work that needs to be done → a lot of work to be done

Wersja czynna i bierna znaczą co innego: the first person to choose oznacza, że to ta osoba dokonuje wyboru; the first person to be chosen oznacza, że to ktoś inny ją wybiera.

Dodawanie for + rzeczownik/zaimek

Gdy wykonawca czynności bezokolicznika różni się od wykonawcy w reszcie zdania — albo nie jest oczywisty z kontekstu — for + rzeczownik lub zaimek można umieścić bezpośrednio przed bezokolicznikiem (używa się formy dopełnieniowej: for him, for them, nie for he, for they):

• This isn't the right time for us to discuss it.
• Here's a good book for beginners to read.

Gdy wykonawca jest już jasny z reszty zdania, for nie jest potrzebne: I need something to wear, zwykle nie I need something for me to wear.

Częste błędy

• ❌ The book reading was fascinating. → ✅ The book I read was fascinating. (book reading zostałoby zrozumiane jako rzeczownik złożony — wydarzenie czytania — a nie jako imiesłów opisujący the book; w takim zdaniu zaimek względny pełni funkcję dopełnienia, więc pomijamy go, zamiast zamieniać całe zdanie w imiesłów)
• ❌ She was the first person arrived. → ✅ She was the first person to arrive. (bezokolicznik potrzebuje swojego to — nie znika po prostu razem z zaimkiem)
• ⚠️ I need something to write. znaczy „potrzebuję tematu albo tekstu do napisania" — dla „potrzebuję długopisu" poprawne znaczenie to ✅ I need something to write with. (przyimek potrzebny w oryginalnym zdaniu — something that I can write with — musi zostać zachowany także w skróconej wersji)
• ❌ He's the only one to can help. → ✅ He's the only one who can help / the only one able to help. (can i to się nie łączą; przy czynności zakończonej He was the only one to help me znaczy „był jedyną osobą, która mi pomogła")
• ❌ The man to speak French got the job. → ✅ The man who can speak French got the job. (skrócenie do bezokolicznika wyraża osiągnięcie, zadanie, kolejność lub możliwość/konieczność — a nie zwykłą umiejętność kogoś)

Sprawdź się

Skróć każde zdanie względne, korzystając z najbardziej naturalnej techniki.

1. This is the photo that I took last year.
2. The man who is waiting outside is my brother.
3. She was the first person that arrived at the party.
4. There's nothing that we can do about it.
5. The letters that were sent yesterday haven't arrived yet.

Najważniejsze wnioski

• W zdaniu określającym zaimek względny często można pominąć, gdy jest dopełnieniem swojego zdania: the film I recommended. W zdaniu nieokreślającym z przecinkami zawsze pozostaje.
• Zdanie z podmiotem często może zamienić się w imiesłów na -ing lub imiesłów czasu przeszłego: -ing dla znaczeń czynnych, imiesłów czasu przeszłego (często na -ed, czasem nieregularny) dla znaczeń biernych, w tym zakończonych zdarzeń biernych: the man standing by the door, the bridge built in 1990.
• Po stopniu najwyższym, słowie porządkowym (first, next, last), only lub słowie nieokreślonym jak something czy nowhere, zdanie wyrażające osiągnięcie, kolejność, możliwość lub konieczność często skraca się do bezokolicznika z to: the first person to arrive, nothing to worry about. Ten sam wzorzec występuje też po określonych rzeczownikach nazywających zadanie lub oczekiwane zdarzenie: the person to contact.
• W przeciwieństwie do wzorca imiesłowowego, wzorzec bezokolicznikowy działa zarówno dla zdań z podmiotem, jak i z dopełnieniem, a przyimek potrzebny w oryginalnym zdaniu zostaje na końcu: no one to talk to. Dla znaczenia biernego stosuje się formę to be + imiesłów czasu przeszłego: the first woman to be elected president.
• Gdy wykonawca czynności bezokolicznika nie jest oczywisty, można dodać przed nim for + rzeczownik/zaimek: a good book for beginners to read.