Zaimki wskazujące: celui, celle, ceux, celles

J'aime bien ta veste, mais je préfère celle de Marie.Podoba mi się twoja kurtka, ale wolę tę od Marie.

Francuski zaimek wskazujący zastępuje konkretny, rozpoznawalny rzeczownik, żeby nie trzeba go było powtarzać. Zamiast jeszcze raz powiedzieć la veste, zdanie mówi celle — forma zgadza się z veste (rodzaj żeński, liczba pojedyncza), a nie z niczym związanym z Marie. Rzeczownik wcale nie musi być wcześniej wspomniany — następujące po zaimku zdanie względne może samo go określić, jak w celui qui arrive en premier („ten, kto przyjdzie pierwszy”, dosłownie „ten, który przyjdzie pierwszy”).

W skrócie: celui (rodzaj męski, liczba pojedyncza), celle (rodzaj żeński, liczba pojedyncza), ceux (rodzaj męski, liczba mnoga), celles (rodzaj żeński, liczba mnoga). Formę wybiera się według zastępowanego rzeczownika, a potem dodaje -ci/-là, de + rzeczownik albo zdanie względne — samo w sobie nigdy nie występuje.

Polski zaimek wskazujący („ten”, „tamten”) może spokojnie stać sam na końcu zdania („Wolę tamten”), bez niczego po nim. Francuski zaimek wskazujący nigdy nie występuje samodzielnie — celui/celle/ceux/celles zawsze potrzebuje czegoś więcej.

Cztery formy

Podobnie jak przymiotnik wskazujący ce/cette/ces, od którego pochodzi, zaimek zgadza się z rzeczownikiem, który zastępuje — z jego rodzajem i liczbą, a nie z płcią posiadacza czy osoby, o której mowa:

• Ce vélo est vieux ; celui de mon frère est neuf. (Ten rower jest stary; rower mojego brata jest nowy.) — celui jest rodzaju męskiego, bo zastępuje vélo, mimo że mon frère też jest mężczyzną.
• Cette valise-ci est lourde ; celle-là est légère. (Ta walizka jest ciężka; tamta jest lekka.)
• J'ai lu tes messages et ceux de Paul. (Przeczytałem twoje wiadomości i te od Paula.)

Nigdy nie występuje samodzielnie

W przeciwieństwie do polskiego zaimka wskazującego, który może zakończyć zdanie sam, celui/celle/ceux/celles zawsze potrzebuje czegoś po sobie. Prawie każdy przypadek pokrywają trzy wzorce:

1. + -ci / -là — wybór między dwiema opcjami, bliżej vs dalej (dokładnie jak ce livre-ci / ce livre-là):

• Quelle robe préfères-tu, celle-ci ou celle-là ? (Którą sukienkę wolisz, tę czy tamtą?)

2. + de + rzeczownik — określa rzeczownik przez jego związek z osobą, rzeczą, czasem lub grupą (często własność, ale nie tylko):

• Mon téléphone est cassé ; je vais utiliser celui de ma sœur. (Mój telefon jest zepsuty; wezmę ten mojej siostry.)
• Les résultats de cette année sont meilleurs que ceux de l'année dernière. (Tegoroczne wyniki są lepsze niż zeszłoroczne.)

3. + zdanie względne (qui, que, dont...) — wskazuje „ten/ta/ci/te, kto/który...”:

• Celui qui arrive en premier gagne. (Wygrywa ten, kto przyjdzie pierwszy.)
• Prends celle que tu préfères. (Weź tę, którą wolisz.)
• C'est celui dont je t'ai parlé. (To ten, o którym ci mówiłem.)

Zobacz zaimki względne qui / que oraz zaimki względne où / dont, jak działają te zdania same w sobie.

celui-ci / celui-là jako „ten drugi / ten pierwszy”

W bardziej formalnym stylu pisanym celui-ci i celui-là mogą odnosić się do dwóch właśnie wymienionych rzeczy, mniej więcej jak „ten drugi” i „ten pierwszy” — celui-ci dla tego wymienionego jako ostatni:

• Paul et Marc sont arrivés ; celui-ci avait un cadeau, celui-là non. (Paul i Marc przyszli; ten drugi (Marc) miał prezent, ten pierwszy (Paul) nie.)

Nie mylić z ce que / ce qui

Ce qui, ce que i ce dont (omówione osobno) w ogóle nie mają rzeczownika-poprzednika — ce que tu dis („to, co mówisz”) oznacza coś nieokreślonego albo całą myśl, bez żadnego konkretnego rzeczownika rodzaju męskiego czy żeńskiego w tle. Celui/celle/ceux/celles natomiast zawsze zgadzają się z prawdziwym, policzalnym rzeczownikiem mającym rodzaj — konkretną osobą, rzeczą, czasem lub grupą, którą zdanie określa, nawet jeśli robi to zdanie względne, a nie wcześniejsza wzmianka.

Częste błędy

• ❌ Je préfère celui. → ✅ Je préfère celui-ci. (albo celui de Paul, celui qui... — nie może stać samo)
• ❌ rozumienie celle de mon frère jako „sam mój brat” → celle de mon frère zawsze znaczy „[rzecz] mojego brata”, zgadza się z zastępowanym rzeczownikiem, nigdy z mon frère
• ❌ Les résultats sont meilleurs que celui de l'année dernière. → ✅ ...que ceux de l'année dernière. (zastępowany rzeczownik w liczbie mnogiej → zaimek też w liczbie mnogiej)
• ❌ celui-la (bez akcentu) → ✅ celui-là (akcent nad là jest obowiązkowy — to on odróżnia je od la, rodzajnika/zaimka)

Szybki test

Wybierz celui, celle, ceux lub celles.

1. Ma voiture est petite ; ____ de mon voisin est grande. (voiture, ż)
2. ____ qui travaillent dur réussissent. (ludzie, m mn)
3. J'aime ces photos-ci, pas ____-là. (photos, ż mn)
4. Ce restaurant est bon, mais ____ du centre-ville est meilleur. (restaurant, m)

Najważniejsze

• celui (m lp), celle (ż lp), ceux (m lm), celles (ż lm) zastępują konkretny, rozpoznawalny rzeczownik, zgadzając się z jego rodzajem i liczbą — nigdy z posiadaczem ani mówiącym.
• Nigdy nie występuje samodzielnie: zawsze towarzyszy mu -ci/-là, de + rzeczownik albo zdanie względne (qui, que, dont...) — zdanie względne może samo określić rzeczownik, bez wcześniejszej wzmianki.
• celui-ci/celui-là w formalnym stylu pisanym mogą też znaczyć „ten drugi”/„ten pierwszy”.
• Nie mylić z ce qui/ce que/ce dont — w przeciwieństwie do celui/celle/ceux/celles w ogóle nie mają rzeczownika-poprzednika.