Читай! Читайте, пожалуйста. Не говори.Czytaj! Czytajcie, proszę. Nie mów.

Tryb rozkazujący to forma czasownika używana do rozkazów, poleceń i próśb. W rosyjskim ma dwie główne formy: jedną dla ты (читай) i jedną dla вы, która jest też formą grzecznościową i liczbą mnogą (читайте). Dzięki пожалуйста (proszę) polecenie brzmi przyjaźnie.

W skrócie: bierze się formę они czasu teraźniejszego i odcina końcówkę; jeśli to, co zostaje, kończy się samogłoską, dodaje się -й (читают → читай); jeśli spółgłoską, dodaje się -и (говорят → говори) lub -ь (готовят → готовь); dla вы dodaje się -те (читайте, говорите).

Tworzenie trybu rozkazującego

Wychodzi się od formy они czasu teraźniejszego (zobacz Czas teraźniejszy: I koniugacja, końcówki -е- (читать, знать) i Czas teraźniejszy: II koniugacja, końcówki -и- (говорить, любить)), odcina końcówkę -ут / -ют / -ат / -ят i patrzy na ostatnią literę tematu:

Temat kończy się na Forma ты Przykład
samogłoskę -й читают → читай, слушают → слушай, повторяют → повторяй
spółgłoskę, akcent pada na końcówkę -и говорят → говори, пишут → пиши, идут → иди
grupę spółgłosek -и смотрят → смотри
jedną spółgłoskę, akcent zostaje na temacie -ь готовят → готовь

Akcent i pisownia sprawiają, że kilka form wygląda inaczej niż w prostej regule, dlatego warto uczyć się najczęstszych jako całych słów: читай, пиши, говори, слушай, смотри, повторяй, жди, иди.

Po polsku jest podobnie: czytaj! odpowiada rosyjskiemu читай!, a końcówka -й to odpowiednik polskiego -j. Różnica dotyczy liczby mnogiej i grzeczności: po polsku mówi się czytajcie (do wielu osób), a grzecznie zwykle proszę czytać albo niech pan(i) czyta, natomiast po rosyjsku jedna forma z -те (читайте) służy zarówno do wielu osób, jak i do grzecznego zwracania się do jednej. Zakaz tworzy się w obu językach podobnie: nie czytaj = не читай.

Forma вы: liczba mnoga i grzeczność

Formę вы tworzy się, dodając -те do formy ты. Używa się jej do wielu osób oraz do jednej osoby, do której zwracamy się grzecznie:

  • Читай jest dla jednej osoby, do której mówimy na ты; Читайте jest dla wielu osób albo dla jednej osoby, do której mówimy na вы.
  • Говори медленно. → Говорите медленно, пожалуйста. (Mów powoli. → Proszę mówić powoli.)
  • Слушай. → Слушайте. (Słuchaj. → Słuchajcie.)
  • Пиши. → Пишите. (Pisz. → Piszcie.)

Wobec nieznajomych i w sytuacjach oficjalnych normalnym wyborem jest forma вы, często z пожалуйста.

Czasowniki zwrotne

Czasowniki zwrotne zachowują w trybie rozkazującym swoją końcówkę: -сь po samogłosce (садись, садитесь) i -ся po spółgłosce lub po -ь (умывайся, готовься):

  • садиться (siadać): Садись! / Садитесь! (Siadaj! / Siadajcie!)
  • учиться (uczyć się): Учись! / Учитесь! (Ucz się! / Uczcie się!)
  • готовиться (przygotowywać się): Готовься! / Готовьтесь! (Przygotuj się! / Przygotujcie się!)

Kilka nieregularnych form

Niektóre bardzo częste czasowniki mają własne formy:

  • быть (być): Будь! / Будьте! — Будьте здоровы! (Bądźcie zdrowi!)
  • пить (pić): Пей! / Пейте! — Пей чай. (Pij herbatę.)
  • есть (jeść): Ешь! / Ешьте! — Ешьте суп. (Jedzcie zupę.)

Zakaz: не + tryb rozkazujący

Żeby powiedzieć komuś, by czegoś nie robił, stawia się не przed trybem rozkazującym. W zwykłym zakazie czasownik występuje w zwykłej formie niedokonanej, jak w Przeczenie z „не”:

  • Не говори! (Nie mów!) Не говорите так. (Proszę tak nie mówić.)
  • Не читай это. (Nie czytaj tego.)
  • Не жди. (Nie czekaj.)

Wiele rosyjskich czasowników ma dwa aspekty, a wybór między nimi w poleceniach opisuje Aspekt w trybie rozkazującym (wybór między formą dokonaną a niedokonaną w poleceniach). Na razie formy z tego artykułu wystarczą do codziennych poleceń.

Propozycje: давай / давайте

Żeby zaproponować, by coś zrobić razem, używa się давай (do przyjaciela) albo давайте (do wielu osób lub grzecznie) z bezokolicznikiem:

  • Давай читать. (Czytajmy.)
  • Давайте говорить по-русски. (Mówmy po rosyjsku.)

Częste błędy

  • ❌ Читайть! → ✅ Читай! (bez końcówki po -й)
  • ❌ Садися! → ✅ Садись! (-сь po samogłosce и)
  • ❌ Пишайте! → ✅ Пишите! (forma вы to forma ты пиши plus -те)
  • ❌ Пью чай! → ✅ Пей чай! (tryb rozkazujący od пить to пей)
  • ❌ Не читаю это! → ✅ Не читай это! (zakaz wymaga trybu rozkazującego, a nie czasu teraźniejszego)

Sprawdź się

Jaka forma pasuje w każdą lukę?

  1. (читать, ты) ____ книгу!
  2. (говорить, вы) ____ медленно, пожалуйста.
  3. (писать, ты) ____ письмо!
  4. (слушать, вы) ____ музыку.
  5. (говорить, ты, z не) ____ так!
Pokaż odpowiedzi
  1. Читай   2. Говорите   3. Пиши   4. Слушайте   5. Не говори

Najważniejsze

  • Tryb rozkazujący wyraża polecenia i prośby; jest forma ты (читай, говори, пиши, готовь) i forma вы (читайте, говорите) dla wielu osób lub grzeczności.
  • Formę ты tworzy się od tematu они czasu teraźniejszego z -й, -и lub -ь; forma вы dodaje -те.
  • Czasowniki zwrotne kończą się na -сь / -ся (садись, садитесь), a kilka czasowników jest nieregularnych (будь, пей, ешь).
  • Не + tryb rozkazujący to zakaz (Не говори), a давай / давайте + bezokolicznik proponuje wspólne działanie (Давайте читать).