Konstrukcje bezosobowe (можно, нужно, нельзя + celownik)

Здесь можно сидеть. Мне нужно идти. Тебе нельзя курить. Нам надо поговорить.Tutaj można usiąść. Muszę iść. Nie wolno ci palić. Musimy porozmawiać.

Niektóre rosyjskie zdania w ogóle nie mają podmiotu gramatycznego. Mówią, że coś jest dozwolone, potrzebne albo zakazane, albo jak ktoś się czuje, bez wskazywania działającej osoby w mianowniku. To konstrukcje bezosobowe. Osoba, której to dotyczy, o ile jest, stoi w celowniku (мне, тебе, ему, нам), a znaczenie niesie krótkie, niezmienne słowo: можно, нельзя, нужно, надо.

W skrócie: po słowie takim jak можно („wolno, można”), нельзя („nie wolno, nie można”) albo нужно / надо („trzeba”) stoi bezokolicznik, a osoba, jeśli jest nazwana, stoi w celowniku: Мне нужно работать. Te słowa nie zmieniają się ani w rodzaju, ani w liczbie.

Najważniejsze słowa

Нужно i надо znaczą prawie to samo; надо brzmi trochę bardziej potocznie. W codziennej mowie ciągle używa się obu.

Osoba stoi w celowniku

Żeby powiedzieć, komu wolno, komu trzeba albo komu nie wolno czegoś robić, osobę wyraża się w celowniku. Końcówki są w artykule Celownik: adresat i wiek („мне 20 лет”):

• Мне нужно идти. (Muszę iść.)
• Тебе надо отдохнуть. (Musisz odpocząć.)
• Ему нельзя пить кофе. (Jemu nie wolno pić kawy.)
• Детям можно играть здесь. (Dzieci mogą się tu bawić.)
• Нам нужно поговорить. (Musimy porozmawiać.)

Bez osoby zdanie mówi o każdym w ogóle: Здесь можно курить. (Tutaj wolno palić.) В музее нельзя шуметь. (W muzeum nie wolno hałasować.) Na pytanie Можно? („Można?”) często odpowiada się po prostu можно lub нельзя.

Żeby poprosić o pozwolenie, bardzo często używa się pytania Можно + bezokolicznik?: Можно войти? (Czy mogę wejść?) Можно вас спросить? (Czy mogę pana o coś zapytać?) Czasowniki мочь, хотеть i уметь z podmiotem w mianowniku opisuje Czasowniki modalne z bezokolicznikiem (хотеть, мочь, уметь); słowa z tego artykułu to te, które występują bez podmiotu.

Czas przeszły i przyszły

W czasie teraźniejszym nie ma czasownika. W przeszłości dodaje się rodzaj nijaki было, bo konstrukcja nie ma podmiotu, który decydowałby o rodzaju lub liczbie. W przyszłości dodaje się будет:

• Мне нужно было уйти. (Musiałem wyjść.)
• Здесь нельзя было курить. (Tutaj nie wolno było palić.)
• Завтра можно будет отдохнуть. (Jutro będzie można odpocząć.)
• Вам надо будет позвонить. (Będzie pan musiał zadzwonić.)

Nawet gdy osoba w celowniku to kobieta albo liczba mnoga, было się nie zmienia: Ей нужно было уйти. Нам нужно было уйти.

Przeczenia: нельзя, не нужно, не надо

Słowem na „nie wolno” jest нельзя, a nie не можно. Не нужно i не надо mówią zwykle, że czegoś nie trzeba, a często także, że lepiej tego nie robić:

• Вам не нужно приходить. (Nie musicie przychodzić.)
• Не надо плакать. (Nie płacz. / Nie ma potrzeby płakać.)
• Тебе нельзя это есть. (Nie wolno ci tego jeść.)

Różnica jest taka, że нельзя to stała zasada albo niemożliwość, a не нужно / не надо znaczy „nie trzeba” i często brzmi łagodniej. Zakaz to нельзя курить, a rada, żeby sobie darować, to не надо курить („lepiej nie palić”). Przeczenie w ogóle opisuje Przeczenie z „не”.

Po нельзя i не надо wybór między aspektem niedokonanym a dokonanym często wynika z zasad opisanych w artykule Aspekt w czasie przeszłym (niedokonany i dokonany): niedokonany zwykle nazywa zakazaną czynność w ogóle (Здесь нельзя курить), a dokonany wskazuje na jedną konkretną czynność. Może ona być niemożliwa (Эту дверь нельзя открыть (Tych drzwi nie da się otworzyć)) albo wykluczona w danej sytuacji (Сюда нельзя войти (Tutaj nie wolno wchodzić)). Więcej o aspekcie jest w artykule Aspekt czasownika: niedokonany i dokonany (wprowadzenie).

Polski ma podobne konstrukcje: można ≈ можно, trzeba ≈ надо / нужно, Jest mi zimno ≈ Мне холодно. Różnica jest w zakazie: po rosyjsku to osobne słowo нельзя, a po polsku zwykle nie wolno albo nie można, więc rosyjskie не можно brzmi jak błąd. Polskie muszę ma podmiot w mianowniku, a po rosyjsku często stoi Мне нужно.

Нужно czy нужен?

Oba pochodzą od tego samego przymiotnika, a wybór zależy od tego, czego potrzeba. Przed bezokolicznikiem stoi nijakie нужно: Мне нужно работать. Przy rzeczowniku forma krótka zgadza się z potrzebną rzeczą (Мне нужен словарь. Мне нужна книга. Нам нужны деньги.), jak opisuje Krótkie formy przymiotników (рад, должен, готов). Rzeczownik rodzaju nijakiego także wymaga нужно: Мне нужно время. (Potrzebuję czasu)

Stany i uczucia z celownikiem

Ten sam wzór, czyli osoba w celowniku i niezmienne słowo, opisuje, jak ktoś się czuje albo jaka jest sytuacja. Te słowa zwykle kończą się na -о i wyglądają jak przysłówki:

• Мне холодно. (Jest mi zimno.)
• Ему жарко. (Jemu jest gorąco.)
• Нам весело. (Dobrze się bawimy.)
• Ей скучно. (Ona się nudzi.)
• Мне стыдно. (Wstyd mi.)

Kilka czasowników bezosobowych tworzy się według tego samego wzoru z celownikiem: Мне хочется спать. (Chce mi się spać.) Ему повезло. (Miał szczęście.) Zmieniają się one w czasie (Мне хотелось спать), inaczej niż słowa powyżej.

Bez osoby te same słowa opisują miejsce albo pogodę: В комнате холодно. На улице жарко. Здесь очень тихо. W przeszłości i przyszłości znów dodaje się было i будет: Вчера было холодно. Завтра будет жарко. Мне было скучно.

Częste błędy

• ❌ Я нужно идти → ✅ Мне нужно идти (osoba stoi w celowniku: мне)
• ❌ Она нужна было уйти → ✅ Ей нужно было уйти (słowo nie zmienia się w zależności od osoby; czas przeszły to нужно было, a osoba stoi w celowniku)
• ❌ Здесь не можно курить → ✅ Здесь нельзя курить (przeczeniem do можно jest нельзя)
• ❌ Мне нужна идти → ✅ Мне нужно идти (przed bezokolicznikiem stoi nijakie нужно)
• ❌ Я холодно → ✅ Мне холодно (uczucie wyraża się celownikiem, nie mianownikiem)
• ❌ Мне нужен время → ✅ Мне нужно время (время jest rodzaju nijakiego, więc нужно)

Szybki sprawdzian

Które słowo lub która forma pasuje do każdej luki?

1. ____ нужно идти домой. (ja)
2. Здесь ____ курить. (nie wolno)
3. Вчера ____ холодно. (czas przeszły)
4. ____ надо отдохнуть. (ty)
5. Мне ____ словарь. (potrzebny, rzeczownik rodzaju męskiego)
6. Здесь ____ фотографировать. (wolno)

Najważniejsze

• Zdania bezosobowe nie mają podmiotu: можно, нельзя, нужно, надо + bezokolicznik.
• Osoba, której to dotyczy, stoi w celowniku: мне, тебе, ему, нам нужно идти.
• Słowa się nie zmieniają; w przeszłości dochodzi nijakie было, w przyszłości будет.
• Нельзя to przeczenie do можно; не нужно / не надо znaczy „nie trzeba”.
• Przy rzeczowniku forma krótka zgadza się z nim: нужен / нужна / нужно / нужны.
• Stany i uczucia tworzy się tak samo: мне холодно, ему скучно, нам весело.