Zdania względne z zaimkiem w dopełniaczu (dessen, deren)

Das ist der Kollege, dessen Auto gestern abgeschleppt wurde.To kolega, którego samochód wczoraj odholowano.

Aby wyrazić w zdaniu względnym „którego / której”, niemiecki używa dessen albo deren. Którą formę wziąć, zależy tylko od rzeczownika w zdaniu głównym (poprzednika): dessen przy rodzaju męskim lub nijakim w liczbie pojedynczej, deren przy rodzaju żeńskim w liczbie pojedynczej lub przy liczbie mnogiej. To, co jest posiadane, nie wpływa na wybór.

Ten artykuł opiera się na Zdania względne (der, den, dem) i Zdania względne z przyimkiem, was i wo.

W skrócie: patrz na poprzednik, nie na posiadany rzeczownik. Wyraz na der / das → dessen; wyraz na die (rodzaj żeński lub liczba mnoga) → deren. Rzeczownik zaraz po nim jest bez rodzajnika (dessen Auto, nigdy dessen das Auto), a dessen / deren po przyimku pozostają takie same (mit dessen Hilfe).

Formy

To formy dopełniacza zaimka względnego der / die / das. Inaczej niż pozostałe formy zaimka względnego, kierują się poprzednikiem, a nie rolą w zdaniu względnym, i nigdy się nie zmieniają: nie ma osobnej formy biernika ani celownika.

Forma pochodzi od poprzednika, nie od posiadanego rzeczownika

Tu łatwo się potknąć. Przy zwykłym zaimku względnym przypadek wynika z roli, jaką zaimek pełni wewnątrz swojego zdania. Przy dessen / deren wybór ustalają wyłącznie rodzaj i liczba poprzednika; posiadany rzeczownik może być dowolny:

• die Frau, deren Mann Arzt ist — Frau jest rodzaju żeńskiego → deren, choć Mann jest męski
• der Verein, dessen Mitglieder alt werden — Verein jest rodzaju męskiego → dessen, choć Mitglieder jest w liczbie mnogiej
• das Unternehmen, dessen Chefin zurücktritt — Unternehmen jest rodzaju nijakiego → dessen, choć Chefin jest żeńskiego

Czyli ✅ die Frau, deren Mann, nigdy ❌ die Frau, dessen Mann.

W polskim dopełniacz słowa który (którego / której / których) też zależy od wyrazu nadrzędnego i, jak w niemieckim, stoi przed posiadanym rzeczownikiem (mężczyzna, którego samochód…). Niemiecki dokłada tylko to, że ten rzeczownik traci rodzajnik, a przymiotnik przy nim dostaje końcówkę mocną.

Co następuje po dessen / deren

dessen i deren zajmują miejsce zaimka dzierżawczego typu sein czy ihr, dlatego następujący rzeczownik jest bez własnego rodzajnika i bez dodatkowego zaimka dzierżawczego:

• ✅ der Mann, dessen Auto — nigdy ❌ dessen das Auto, nigdy ❌ dessen sein Auto

Przymiotnik w tej grupie rzeczownikowej dostaje końcówkę mocną, dokładnie jak bez rodzajnika:

• der Autor, dessen neuer Roman gerade erscheint (rodzaj męski, mianownik → -er)
• die Stadt, deren historische Altstadt geschützt ist (rodzaj żeński, mianownik → -e)
• ein Projekt, mit dessen schwierigem Start niemand gerechnet hatte (rodzaj męski, celownik → -em)

Cały blok dessen / deren + rzeczownik stoi na początku zdania względnego, a odmieniony czasownik i tak idzie na sam koniec: der Nachbar, dessen Hund ständig bellt, …

Z przyimkiem

Jeśli grupa dzierżawcza należy do przyimka, przyimek idzie pierwszy — potem dessen / deren + rzeczownik. Przyimek rządzi przypadkiem rzeczownika, ale same dessen i deren nigdy się nie zmieniają:

• der Autor, mit dessen Werk ich mich beschäftige (mit + celownik Werk; dessen bez zmian)
• die Politikerin, auf deren Unterstützung wir hoffen (auf + biernik Unterstützung; deren bez zmian)
• die Kanzlerin, während deren Amtszeit die Mauer fiel (während + dopełniacz Amtszeit; deren bez zmian)

deren, nie derer

Forma względna to zawsze deren. derer wygląda podobnie, ale jest zapowiadającym zaimkiem wskazującym (die Namen derer, die unterschrieben haben — „nazwiska tych, którzy podpisali”), nigdy zaimkiem względnym:

• ✅ die Studentin, deren Noten am besten sind — nigdy ❌ die Studentin, derer Noten …

Podobnie wessen to słowo pytające, nie zaimek względny: Wessen Buch ist das?, ale der Junge, dessen Buch das ist.

Częste błędy

• ❌ die Firma, dessen Mitarbeiter streiken → ✅ die Firma, deren Mitarbeiter streiken (Firma jest rodzaju żeńskiego → deren)
• ❌ der Mann, dessen das Haus brennt → ✅ der Mann, dessen Haus brennt (po dessen bez rodzajnika)
• ❌ die Kinder, deren ihre Eltern arbeiten → ✅ die Kinder, deren Eltern arbeiten (bez dodatkowego zaimka dzierżawczego)
• ❌ der Autor, dessen neue Roman ein Bestseller wurde → ✅ der Autor, dessen neuer Roman ein Bestseller wurde (końcówka mocna → neuer)
• ❌ der Kollege, dessen Auto wurde repariert → ✅ der Kollege, dessen Auto repariert wurde (czasownik na koniec)
• ❌ das Team, derer Trainer gekündigt hat → ✅ das Team, dessen Trainer gekündigt hat (forma względna to dessen / deren, nie derer)

Szybki sprawdzian

Wstaw dessen lub deren.

1. Das ist die Nachbarin, ___ Katze immer in unseren Garten kommt.
2. Ich kenne einen Mann, ___ Bruder bei der Feuerwehr arbeitet.
3. Das sind die Studenten, ___ Prüfung verschoben wurde.
4. Wir besuchen ein Museum, ___ Sammlung weltberühmt ist.
5. Der Politiker, auf ___ Rücktritt alle warten, schweigt noch.
6. Die Autorin, mit ___ neuem Buch sich gerade alle beschäftigen, gibt keine Interviews.

Najważniejsze

• dessen = poprzednik rodzaju męskiego lub nijakiego w liczbie pojedynczej; deren = poprzednik rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej lub w liczbie mnogiej.
• Forma pochodzi od rodzaju i liczby poprzednika, nigdy od posiadanego rzeczownika.
• Rzeczownik po dessen / deren jest bez rodzajnika i bez dodatkowego zaimka dzierżawczego; przymiotniki dostają mocne końcówki.
• Po przyimku przyimek idzie pierwszy i rządzi następującym rzeczownikiem, ale dessen / deren nie zmieniają formy.
• Forma względna to deren, nie derer (zaimek wskazujący); słowo pytające to wessen.