Grzecznościowa forma Lei

Buongiorno, signora Bianchi. Come sta? Lei parla molto bene l'inglese.Dzień dobry, pani Bianchi. Jak się pani miewa? Bardzo dobrze mówi pani po angielsku.

Gdy po włosku zwracamy się grzecznie do jednej osoby, mówimy Lei i używamy tej samej formy czasownika co dla lei („ona”): 3. osoby liczby pojedynczej. Lei parla może więc znaczyć „ona mówi” albo, do kogoś, do kogo zwracamy się oficjalnie, „Pan/Pani mówi”.

W skrócie: tu parli (nieformalnie) zmienia się w Lei parla (formalnie). Końcówka jest taka sama jak przy lui / lei: Lei è, Lei ha, Lei parla, Lei abita.

Po polsku grzeczność też opiera się na 3. osobie liczby pojedynczej (Pan mówi, Pani mówi), więc zasada będzie znajoma. Różnica jest taka, że po włosku jedno Lei służy zarówno do mężczyzn, jak i do kobiet, a dla grupy nie ma osobnego odpowiednika Państwo: mówi się po prostu voi.

tu czy Lei?

Włoski ma dwa sposoby powiedzenia „ty / Pan/Pani” do jednej osoby:

Lei to grzecznościowe „Pan/Pani”, a nie dosłowne „ona”, choć wygląda tak samo jak lei. W tekstach formalnych często pisze się je wielką literą (Lei), żeby je odróżnić, choć mała litera też jest poprawna. W mowie wyjaśnia to kontekst.

Kiedy której formy użyć

Nie ma jednej reguły, a zwyczaje zależą od regionu, wieku i sytuacji, ale to dobry punkt wyjścia:

• Lei wobec osób nieznajomych, wyraźnie starszych, w sklepach, hotelach i biurach, w pracy z klientami lub starszymi stanowiskiem współpracownikami oraz wobec urzędników, nauczycieli i lekarzy.
• tu w rodzinie, wśród przyjaciół, wobec dzieci, a często też wobec rówieśników w swobodnych sytuacjach (impreza studencka, siłownia, wiele miejsc pracy).

Gdy nie jesteśmy pewni, bezpieczniejszym początkiem jest Lei. Jeśli druga osoba chce przejść na „ty”, często powie Possiamo darci del tu? („Możemy mówić sobie na ty?”) albo Diamoci del tu! („Przejdźmy na ty!”). Często też starsza osoba albo osoba na wyższym stanowisku proponuje tu pierwsza.

Formy czasownika z Lei

Bierze się formę lei. Kilka najprzydatniejszych czasowników:

Zaimek i tak zwykle się pomija: Come sta? i Dove abita? to formy normalne, a Lei dodaje się głównie dla podkreślenia, kontrastu lub jasności (zob. Zaimki osobowe w roli podmiotu). Czasowniki essere i avere mają osobne lekcje: Czasownik „essere” i Czasownik „avere”.

Przymiotniki zgadzają się z prawdziwą osobą

Choć Lei jest gramatycznie zaimkiem rodzaju żeńskiego, przymiotniki i imiesłowy zwykle zgadzają się z rzeczywistą płcią osoby, do której mówimy:

• Do mężczyzny: Lei è molto gentile. / Lei è stanco? (Czy jest Pan zmęczony?)
• Do kobiety: Lei è molto gentile. / Lei è stanca? (Czy jest Pani zmęczona?)

Zatem Lei è stanco? mówi się do mężczyzny, a Lei è stanca? do kobiety. (Gentile kończy się na -e, więc jest takie samo dla obu.)

Tytuły i zwroty grzecznościowe

Zwrotowi formalnemu często towarzyszy tytuł i nazwisko:

• Buongiorno, signor Rossi. / Buonasera, signora Bianchi. (Dzień dobry, panie Rossi. / Dobry wieczór, pani Bianchi.)
• Mi scusi, dottor Verdi... (Przepraszam, panie doktorze Verdi...)
• Prego, signora. (Proszę, pani. / Nie ma za co.)

Scusi („Przepraszam”) i Mi scusi są formalne; formy nieformalne to scusa i scusami. Na razie można je poznawać jako gotowe zwroty.

Grupa: voi

Do kilku osób włoski używa voi, formalnie lub nie: Voi parlate inglese? Istnieje też bardzo formalna liczba mnoga Loro, z czasownikami w 3. osobie liczby mnogiej, ale słychać ją głównie w restauracji lub hotelu (Loro desiderano?) albo w uroczystych przemówieniach i na tym poziomie nie jest potrzebna.

Częste błędy

• ❌ Lei parli inglese? → ✅ Lei parla inglese? (w zwykłym pytaniu lub zdaniu w czasie teraźniejszym Lei wymaga 3. osoby liczby pojedynczej, parla, a nie formy tu, parli)
• ❌ Lei sei di Roma? → ✅ Lei è di Roma? (sei to forma tu od essere; do Lei pasuje è)
• ❌ Come stai, signora Bianchi? → ✅ Come sta, signora Bianchi? (tytuł i uprzejmy ton idą z sta, nie z stai)
• ❌ Signora Bianchi, Lei è stanco? → ✅ Signora Bianchi, Lei è stanca? (przymiotnik zgadza się z kobietą, do której mówimy)
• Używanie tu wobec kogoś, kogo właśnie poznaliśmy w formalnej sytuacji: wśród młodych często jest to w porządku, ale wobec starszej osoby, klienta lub urzędnika bezpieczniejszym początkiem jest Lei.

Krótkie sprawdzenie

Wybierz właściwą formę w każdym grzecznym pytaniu.

1. Do nieznajomego: „Dove ____ ?” (abiti / abita)
2. Do klientki: „Lei ____ stanca?” (sei / è)
3. Do lekarza: „Dottore, come ____ ?” (stai / sta)
4. Do dwojga współpracowników: „____ parlate inglese?” (Lei / Voi)
5. Do kobiety, którą właśnie poznajesz na spotkaniu biznesowym: „Signora Bianchi, Lei ____ un momento?” (hai / ha)

Najważniejsze informacje

• Aby grzecznie zwrócić się do jednej osoby, używa się Lei z czasownikiem w 3. osobie liczby pojedynczej: Lei parla, Lei è, Lei ha, Come sta?
• tu jest dla rodziny, przyjaciół, dzieci i często rówieśników w swobodnych sytuacjach; Lei to bezpieczniejszy początek wobec nieznajomych, starszych osób, klientów i urzędników. Zwyczaje zależą od regionu, wieku i sytuacji.
• Zaimek zwykle się pomija (Come sta?); Lei pojawia się głównie dla podkreślenia, kontrastu lub jasności.
• Przymiotniki zgadzają się z rzeczywistą płcią osoby, do której mówimy (Lei è stanco / stanca).
• Do grupy używa się voi; bardzo formalne Loro jest rzadkie i na razie niepotrzebne.