W domu jest dużo książek. Piję trochę wody. Mam mało czasu.

Kiedy mówimy, ile czegoś jest, to, co mierzymy, stawiamy w dopełniaczu: dużo książek, trochę wody, mało czasu. Najpierw idzie słowo ilościowe, a po nim w dopełniaczu to, co ono mierzy.

Krótko: słowo ilościowe + dopełniacz. To, co można policzyć, stoi w dopełniaczu liczby mnogiej (dużo książek, kilka godzin). To, czego nie da się policzyć, stoi w dopełniaczu liczby pojedynczej (dużo wody, trochę czasu). W tym podstawowym połączeniu samo słowo ilościowe zostaje w formie podstawowej (wyjątki, jak wielu i kilku, są niżej).

Po angielsku trzeba wybierać między much i many (much water, many books) oraz między a little i a few, a przed rzeczownikiem stoi jeszcze of (a glass of water). Po polsku wystarczy jedno słowo, dużo, dla obu przypadków, a słowa of w ogóle nie ma: jego pracę wykonuje końcówka dopełniacza. Trzeba więc znać formę dopełniacza każdego rzeczownika (wody, książek).

Słowa ilościowe

Słowo Uwagi Przykład
dużo zwykłe słowo na co dzień, z rzeczownikami policzalnymi i niepoliczalnymi dużo wody, dużo książek
wiele nieco bardziej oficjalne, zwłaszcza w piśmie wiele lat, wiele osób
mało z obydwoma rodzajami rzeczowników mało czasu, mało ludzi
trochę najczęściej z tym, czego się nie liczy trochę mleka, trochę pieniędzy
kilka, parę tylko z tym, co można policzyć kilka godzin, parę minut
więcej stopień wyższy od dużo więcej pracy, więcej czasu
mniej stopień wyższy od mało mniej cukru, mniej samochodów
tyle ilość znana z kontekstu tyle ludzi
ile pytanie o ilość Ile masz czasu? Ile jest osób?

Dwie drobne uwagi. Kilka i parę używamy tylko z tym, co można policzyć, więc rzeczownik po nich stoi w dopełniaczu liczby mnogiej. Dużo jest słowem codziennym, a wiele brzmi nieco oficjalniej, zwłaszcza w tekście pisanym. Przy grupach męskoosobowych, także mieszanych, zamiast wiele i kilka mówimy wielu i kilku (wielu studentów, kilku kolegów); o różnicy między formą męskoosobową a pozostałymi zob. Liczba mnoga męskoosobowa i niemęskoosobowa (oni vs. one, dobrzy vs. dobre).

To, czego się nie liczy: dopełniacz liczby pojedynczej

Gdy rzeczownik oznacza substancję niepoliczalną lub ilość abstrakcyjną (płyny, jedzenie, materiały, czas, pracę), stoi w dopełniaczu liczby pojedynczej. Końcówki są te same, co w lekcji Dopełniacz: przynależność i ilość jednego: rodzaj męski -a lub -u, żeński -y lub -i, nijaki -a.

Mianownik Dopełniacz Przykład
woda wody dużo wody
kawa kawy trochę kawy
mąka mąki mało mąki
praca pracy więcej pracy
sól soli mniej soli
chleb chleba dużo chleba
cukier cukru trochę cukru
czas czasu mało czasu
mleko mleka dużo mleka
mięso mięsa mniej mięsa

To, czy rzeczownik męski oznaczający rzecz ma -a, czy -u, najlepiej uczyć się razem ze słowem (chleb → chleba, ale cukier → cukru). Słowo pieniądze występuje tylko w liczbie mnogiej, więc jego forma to dopełniacz liczby mnogiej: dużo pieniędzy, mało pieniędzy.

To, co się liczy: dopełniacz liczby mnogiej

Przy tym, co można policzyć, rzeczownik stoi w dopełniaczu liczby mnogiej; końcówki znajdziesz w lekcji Dopełniacz: liczba mnoga:

  • Mam dużo książek.
  • Na imprezie było kilka osób.
  • Ile masz lat? Mam dwadzieścia pięć lat.
  • Potrzebuję więcej krzeseł.
  • W mieście jest mało parków.

To samo słowo może stać przy obu rodzajach rzeczowników, a o formie decyduje to, co mówimy o rzeczowniku: dużo czasu (czas, którego nie liczymy), ale dużo godzin (godziny, które liczymy), trochę wody, ale kilka butelek. Przy liczebnikach od pięciu obowiązuje ta sama zasada; pełne reguły są w osobnej lekcji Rzeczowniki po liczebnikach głównych (1, 2–4, 5+).

Dopełniacz nie zależy od czasownika

Dopełniacz wywołuje słowo ilościowe, a nie czasownik w zdaniu. Gdy wyrażenie ilościowe jest podmiotem albo dopełnieniem, wygląda tak samo:

  • Kupuję dużo chleba.
  • Jest dużo chleba.
  • Mam dużo czasu.

Porównaj Piję wodę (biernik, bez określenia ilości) z Piję trochę wody (dopełniacz po trochę). Gdy przed rzeczownikiem stoi słowo ilościowe, rzeczownik jest w dopełniaczu. Po przyimku całe wyrażenie się zmienia (z kilkoma osobami); to będzie później w kursie.

Przymiotnik między słowem ilościowym a rzeczownikiem też stoi w dopełniaczu: dużo świeżego chleba, trochę zimnej wody, dużo nowych książek. Na razie wystarczy rozpoznawać te końcówki; pełna odmiana przymiotników jest w lekcji Odmiana przymiotników i zaimków przez przypadki.

Naczynia i miary

Ten sam schemat nazywa porcję czegoś: najpierw naczynie lub miara, potem to, co w nim jest, w dopełniaczu.

Naczynie lub miara Przykład
szklanka szklanka wody
filiżanka filiżanka kawy
butelka butelka mleka
kilo / kilogram kilo jabłek
litr litr soku
kawałek kawałek chleba
talerz talerz zupy

Po kilo stoi liczba mnoga, gdy rzeczy można policzyć (kilo jabłek), a pojedyncza, gdy nie można (kilo cukru). Naczynie ma przypadek, którego wymaga zdanie, a w dopełniaczu stoi tylko to, co jest w środku: Poproszę szklankę wody. (szklankę to biernik).

Słowa ilościowe z czasownikiem

Podmiotem jest słowo ilościowe, a nie rzeczownik po nim. Dlatego w czasie przeszłym czasownik stoi w rodzaju nijakim liczby pojedynczej, nawet gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej albo jest rodzaju żeńskiego:

  • Przyszło dużo ludzi.
  • Było kilka osób.
  • Zostało mało czasu.

W czasie teraźniejszym czasownik stoi w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Jest dużo ludzi. Dużo osób lubi kawę.

Słowa ilościowe bez rzeczownika

Dużo, mało, trochę i więcej mogą też stać samodzielnie przy czasowniku, jako przysłówki, i odpowiadają na pytanie „ile?”: Dużo czytam. Mało śpię. Mało jem. Dopełniacz nie jest tu potrzebny, bo nie ma rzeczownika.

Dużo, mało i trochę: różnice w odcieniu

Trochę jest neutralne: Mam trochę czasu. Mało często sugeruje, że ilość wydaje się mała albo niewystarczająca: Mam mało czasu. Taka sama różnica jest przy tym, co się liczy: kilka jest neutralne i nie sugeruje niedostatku, a mało często go sugeruje: Kilka osób przyszło. Mało osób przyszło.

Częste błędy

  • ❌ Mam dużo książki. → ✅ Mam dużo książek. (książki można policzyć, więc dopełniacz liczby mnogiej)
  • ❌ Piję dużo woda. → ✅ Piję dużo wody. (dopełniacz liczby pojedynczej, nie mianownik)
  • ❌ Mam mało czas. → ✅ Mam mało czasu.
  • ❌ Piję trochę wodę. → ✅ Piję trochę wody. (po trochę rzeczownik stoi w dopełniaczu, nie w bierniku)
  • ❌ Kilka książka. → ✅ Kilka książek. (kilka wymaga dopełniacza liczby mnogiej)
  • ❌ Przyszli dużo ludzi. → ✅ Przyszło dużo ludzi. (czasownik w rodzaju nijakim liczby pojedynczej)
  • ❌ Wypiłem szklankę woda. → ✅ Wypiłem szklankę wody. (to, co jest w szklance, stoi w dopełniaczu)

Szybki sprawdzian

Wpisz rzeczownik z nawiasu w odpowiedniej formie.

  1. Piję trochę ___. (herbata)
  2. W klasie jest dużo ___. (dziecko, w liczbie mnogiej)
  3. Mam mało ___. (czas)
  4. Poproszę kilo ___. (cukier)
  5. Ile masz ___? (rok, w liczbie mnogiej)
  6. Na stole stoi butelka ___. (mleko)
Pokaż odpowiedzi
  1. herbaty   2. dzieci   3. czasu   4. cukru   5. lat   6. mleka

Najważniejsze

  • Po dużo, wiele, mało, trochę, więcej, mniej, tyle, ile, kilka, parę rzeczownik stoi w dopełniaczu.
  • To, czego się nie liczy, występuje w dopełniaczu liczby pojedynczej (dużo wody, mało czasu), to, co się liczy, w dopełniaczu liczby mnogiej (dużo książek, kilka godzin). Kilka i parę łączą się tylko z tym, co można policzyć.
  • Polski ma jedno słowo, dużo, dla angielskiego much i many; słowa of nie ma, jego rolę pełni dopełniacz.
  • Dopełniacz wywołuje słowo ilościowe, a nie czasownik (Piję trochę wody, nie wodę).
  • Naczynia i miary działają tak samo (szklanka wody, kilo jabłek, kawałek chleba).
  • Gdy podmiotem jest słowo ilościowe, czasownik w czasie przeszłym stoi w rodzaju nijakim liczby pojedynczej (Przyszło dużo ludzi).