W domu jest dużo książek. Piję trochę wody. Mam mało czasu.
Kiedy mówimy, ile czegoś jest, to, co mierzymy, stawiamy w dopełniaczu: dużo książek, trochę wody, mało czasu. Najpierw idzie słowo ilościowe, a po nim w dopełniaczu to, co ono mierzy.
Krótko: słowo ilościowe + dopełniacz. To, co można policzyć, stoi w dopełniaczu liczby mnogiej (dużo książek, kilka godzin). To, czego nie da się policzyć, stoi w dopełniaczu liczby pojedynczej (dużo wody, trochę czasu). W tym podstawowym połączeniu samo słowo ilościowe zostaje w formie podstawowej (wyjątki, jak wielu i kilku, są niżej).
Po angielsku trzeba wybierać między much i many (much water, many books) oraz między a little i a few, a przed rzeczownikiem stoi jeszcze of (a glass of water). Po polsku wystarczy jedno słowo, dużo, dla obu przypadków, a słowa of w ogóle nie ma: jego pracę wykonuje końcówka dopełniacza. Trzeba więc znać formę dopełniacza każdego rzeczownika (wody, książek).
Słowa ilościowe
| Słowo | Uwagi | Przykład |
|---|---|---|
| dużo | zwykłe słowo na co dzień, z rzeczownikami policzalnymi i niepoliczalnymi | dużo wody, dużo książek |
| wiele | nieco bardziej oficjalne, zwłaszcza w piśmie | wiele lat, wiele osób |
| mało | z obydwoma rodzajami rzeczowników | mało czasu, mało ludzi |
| trochę | najczęściej z tym, czego się nie liczy | trochę mleka, trochę pieniędzy |
| kilka, parę | tylko z tym, co można policzyć | kilka godzin, parę minut |
| więcej | stopień wyższy od dużo | więcej pracy, więcej czasu |
| mniej | stopień wyższy od mało | mniej cukru, mniej samochodów |
| tyle | ilość znana z kontekstu | tyle ludzi |
| ile | pytanie o ilość | Ile masz czasu? Ile jest osób? |
Dwie drobne uwagi. Kilka i parę używamy tylko z tym, co można policzyć, więc rzeczownik po nich stoi w dopełniaczu liczby mnogiej. Dużo jest słowem codziennym, a wiele brzmi nieco oficjalniej, zwłaszcza w tekście pisanym. Przy grupach męskoosobowych, także mieszanych, zamiast wiele i kilka mówimy wielu i kilku (wielu studentów, kilku kolegów); o różnicy między formą męskoosobową a pozostałymi zob. Liczba mnoga męskoosobowa i niemęskoosobowa (oni vs. one, dobrzy vs. dobre).
To, czego się nie liczy: dopełniacz liczby pojedynczej
Gdy rzeczownik oznacza substancję niepoliczalną lub ilość abstrakcyjną (płyny, jedzenie, materiały, czas, pracę), stoi w dopełniaczu liczby pojedynczej. Końcówki są te same, co w lekcji Dopełniacz: przynależność i ilość jednego: rodzaj męski -a lub -u, żeński -y lub -i, nijaki -a.
| Mianownik | Dopełniacz | Przykład |
|---|---|---|
| woda | wody | dużo wody |
| kawa | kawy | trochę kawy |
| mąka | mąki | mało mąki |
| praca | pracy | więcej pracy |
| sól | soli | mniej soli |
| chleb | chleba | dużo chleba |
| cukier | cukru | trochę cukru |
| czas | czasu | mało czasu |
| mleko | mleka | dużo mleka |
| mięso | mięsa | mniej mięsa |
To, czy rzeczownik męski oznaczający rzecz ma -a, czy -u, najlepiej uczyć się razem ze słowem (chleb → chleba, ale cukier → cukru). Słowo pieniądze występuje tylko w liczbie mnogiej, więc jego forma to dopełniacz liczby mnogiej: dużo pieniędzy, mało pieniędzy.
To, co się liczy: dopełniacz liczby mnogiej
Przy tym, co można policzyć, rzeczownik stoi w dopełniaczu liczby mnogiej; końcówki znajdziesz w lekcji Dopełniacz: liczba mnoga:
- Mam dużo książek.
- Na imprezie było kilka osób.
- Ile masz lat? Mam dwadzieścia pięć lat.
- Potrzebuję więcej krzeseł.
- W mieście jest mało parków.
To samo słowo może stać przy obu rodzajach rzeczowników, a o formie decyduje to, co mówimy o rzeczowniku: dużo czasu (czas, którego nie liczymy), ale dużo godzin (godziny, które liczymy), trochę wody, ale kilka butelek. Przy liczebnikach od pięciu obowiązuje ta sama zasada; pełne reguły są w osobnej lekcji Rzeczowniki po liczebnikach głównych (1, 2–4, 5+).
Dopełniacz nie zależy od czasownika
Dopełniacz wywołuje słowo ilościowe, a nie czasownik w zdaniu. Gdy wyrażenie ilościowe jest podmiotem albo dopełnieniem, wygląda tak samo:
- Kupuję dużo chleba.
- Jest dużo chleba.
- Mam dużo czasu.
Porównaj Piję wodę (biernik, bez określenia ilości) z Piję trochę wody (dopełniacz po trochę). Gdy przed rzeczownikiem stoi słowo ilościowe, rzeczownik jest w dopełniaczu. Po przyimku całe wyrażenie się zmienia (z kilkoma osobami); to będzie później w kursie.
Przymiotnik między słowem ilościowym a rzeczownikiem też stoi w dopełniaczu: dużo świeżego chleba, trochę zimnej wody, dużo nowych książek. Na razie wystarczy rozpoznawać te końcówki; pełna odmiana przymiotników jest w lekcji Odmiana przymiotników i zaimków przez przypadki.
Naczynia i miary
Ten sam schemat nazywa porcję czegoś: najpierw naczynie lub miara, potem to, co w nim jest, w dopełniaczu.
| Naczynie lub miara | Przykład |
|---|---|
| szklanka | szklanka wody |
| filiżanka | filiżanka kawy |
| butelka | butelka mleka |
| kilo / kilogram | kilo jabłek |
| litr | litr soku |
| kawałek | kawałek chleba |
| talerz | talerz zupy |
Po kilo stoi liczba mnoga, gdy rzeczy można policzyć (kilo jabłek), a pojedyncza, gdy nie można (kilo cukru). Naczynie ma przypadek, którego wymaga zdanie, a w dopełniaczu stoi tylko to, co jest w środku: Poproszę szklankę wody. (szklankę to biernik).
Słowa ilościowe z czasownikiem
Podmiotem jest słowo ilościowe, a nie rzeczownik po nim. Dlatego w czasie przeszłym czasownik stoi w rodzaju nijakim liczby pojedynczej, nawet gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej albo jest rodzaju żeńskiego:
- Przyszło dużo ludzi.
- Było kilka osób.
- Zostało mało czasu.
W czasie teraźniejszym czasownik stoi w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Jest dużo ludzi. Dużo osób lubi kawę.
Słowa ilościowe bez rzeczownika
Dużo, mało, trochę i więcej mogą też stać samodzielnie przy czasowniku, jako przysłówki, i odpowiadają na pytanie „ile?”: Dużo czytam. Mało śpię. Mało jem. Dopełniacz nie jest tu potrzebny, bo nie ma rzeczownika.
Dużo, mało i trochę: różnice w odcieniu
Trochę jest neutralne: Mam trochę czasu. Mało często sugeruje, że ilość wydaje się mała albo niewystarczająca: Mam mało czasu. Taka sama różnica jest przy tym, co się liczy: kilka jest neutralne i nie sugeruje niedostatku, a mało często go sugeruje: Kilka osób przyszło. Mało osób przyszło.
Częste błędy
- ❌ Mam dużo książki. → ✅ Mam dużo książek. (książki można policzyć, więc dopełniacz liczby mnogiej)
- ❌ Piję dużo woda. → ✅ Piję dużo wody. (dopełniacz liczby pojedynczej, nie mianownik)
- ❌ Mam mało czas. → ✅ Mam mało czasu.
- ❌ Piję trochę wodę. → ✅ Piję trochę wody. (po trochę rzeczownik stoi w dopełniaczu, nie w bierniku)
- ❌ Kilka książka. → ✅ Kilka książek. (kilka wymaga dopełniacza liczby mnogiej)
- ❌ Przyszli dużo ludzi. → ✅ Przyszło dużo ludzi. (czasownik w rodzaju nijakim liczby pojedynczej)
- ❌ Wypiłem szklankę woda. → ✅ Wypiłem szklankę wody. (to, co jest w szklance, stoi w dopełniaczu)
Szybki sprawdzian
Wpisz rzeczownik z nawiasu w odpowiedniej formie.
- Piję trochę ___. (herbata)
- W klasie jest dużo ___. (dziecko, w liczbie mnogiej)
- Mam mało ___. (czas)
- Poproszę kilo ___. (cukier)
- Ile masz ___? (rok, w liczbie mnogiej)
- Na stole stoi butelka ___. (mleko)
Pokaż odpowiedzi
- herbaty 2. dzieci 3. czasu 4. cukru 5. lat 6. mleka
Masz ochotę wypróbować to w praktyce?
- Powiedz to na głos w telefonie — Aplikacja na Androida codziennie przynosi nowe słówka dopasowane do Twojego poziomu i pozwala rozmawiać na dowolny temat, z delikatnymi poprawkami.
- Spróbuj krótkiego ćwiczenia — Twoja tutorka buduje praktykę wokół tematów, których się uczysz. Zacznij ćwiczyć →
- Sprawdź własne zdania — Napisz coś i zobacz, co mogłoby brzmieć bardziej naturalnie. Wypróbuj sprawdzanie gramatyki →
Najważniejsze
- Po dużo, wiele, mało, trochę, więcej, mniej, tyle, ile, kilka, parę rzeczownik stoi w dopełniaczu.
- To, czego się nie liczy, występuje w dopełniaczu liczby pojedynczej (dużo wody, mało czasu), to, co się liczy, w dopełniaczu liczby mnogiej (dużo książek, kilka godzin). Kilka i parę łączą się tylko z tym, co można policzyć.
- Polski ma jedno słowo, dużo, dla angielskiego much i many; słowa of nie ma, jego rolę pełni dopełniacz.
- Dopełniacz wywołuje słowo ilościowe, a nie czasownik (Piję trochę wody, nie wodę).
- Naczynia i miary działają tak samo (szklanka wody, kilo jabłek, kawałek chleba).
- Gdy podmiotem jest słowo ilościowe, czasownik w czasie przeszłym stoi w rodzaju nijakim liczby pojedynczej (Przyszło dużo ludzi).