Anna mówi, że jest zmęczona. Myślę, że masz rację.

Żeby opowiedzieć, co ktoś inny powiedział, myśli albo czuje, łączymy dwa zdania słowem że: pierwsze zawiera czasownik (mówi, myślę, wiem), a zdanie po że mówi, o co chodzi. To małe słowo pozwala przekazywać wiadomości, opinie i uczucia, a zasady są łatwiejsze, niż się wydaje.

W skrócie: przed że zawsze stawiamy przecinek, że nie pomijamy, czas zostaje taki jak w pierwotnych słowach (nie ma „następstwa czasów”), a osobę wybieramy ze swojego punktu widzenia: Anna: „Jestem zmęczona.” → Anna mówi, że jest zmęczona.

Po angielsku that często się pomija (I think he is right), a po czasowniku w przeszłości czas „cofa się” (He said he was ill). Po polsku jest inaczej: że zostaje, a zdanie zachowuje czas wypowiedzianych słów: Powiedział, że jest chory.

Czasowniki, po których stoi „że”

że stoi po czasownikach mówienia, myślenia, wiedzy, widzenia, słyszenia i uczuć. Przecinek zawsze jest tuż przed nim, bo że zaczyna nowe zdanie. Najprzydatniejsze czasowniki na tym poziomie to mówić / powiedzieć, pisać / napisać, myśleć, wiedzieć, uważać, wierzyć, widzieć, słyszeć, mieć nadzieję oraz uczucia cieszyć się, martwić się i żałować.

  • Wiem, że mieszkasz w Krakowie.
  • Myślę, że to dobry pomysł.
  • Anna mówi, że jest zmęczona.
  • Piotr napisał, że przyjdzie jutro.
  • Mam nadzieję, że będzie ciepło.

Przed że stoi czasownik albo wyrażenie typu mieć nadzieję, a po że następuje pełne zdanie z własnym czasownikiem. W polszczyźnie standardowej że się nie pomija: ❌ Myślę, masz rację zamieniamy na ✅ Myślę, że masz rację.

Czas zostaje taki, jak w wypowiedzi

Czasownik po że pokazuje czas pierwotnych słów, tak jak użyłaby go sama osoba mówiąca. Zwykle nie przechodzi w przeszłość tylko dlatego, że czasownik główny (powiedziała) jest w przeszłości. Jeśli Anna mówi „Jestem chora”, relacja zostaje w czasie teraźniejszym; jeśli „Byłam chora”, w przeszłym; jeśli „Przyjdę jutro”, w przyszłym:

  • Anna: „Jestem chora.” → Anna powiedziała, że jest chora.
  • Anna: „Byłam chora.” → Anna powiedziała, że była chora.
  • Anna: „Przyjdę jutro.” → Anna powiedziała, że przyjdzie jutro.

Dlatego zdanie po że czytamy jak słowa, które powiedziałaby sama osoba (zob. Czas przeszły: formy -ł, -ła, -ło i Czas przyszły niedokonany (będę + bezokolicznik lub forma czasu przeszłego)). Czas wybieramy według tego, do kiedy odnoszą się pierwotne słowa: jest chory przy obecnej chorobie, był chory przy wcześniejszej.

Kto jest „ja”, a kto „on”?

Zaimki i końcówki czasowników zależą od punktu widzenia osoby, która przekazuje. Gdy przekazujemy słowa Anny, jej „ja” zmienia się w „ona” (jest, nie jestem); gdy przekazujemy własne słowa, „ja” zostaje „ja”. Przy powiedzieć można dodać w celowniku, komu coś powiedzieliśmy (powiedział mi, powiedziałam mu; zob. Celownik: dawanie i mówienie (komu?)):

  • Anna: „Jestem zmęczona.” → Anna mówi, że jest zmęczona.
  • Ja: „Jestem głodny.” → Mówię, że jestem głodny.
  • Piotr: „Masz rację.” → Piotr powiedział mi, że mam rację.
  • Ja: „Jestem zajęta.” → Powiedziałam mu, że jestem zajęta.

Formy czasu przeszłego zgadzają się z osobą, która mówi lub działa: powiedziałam (mówi kobieta), powiedziałem (mówi mężczyzna) oraz Anna powiedziała, Piotr powiedział.

Uczucia i opinie

że mówi też, dlaczego coś czujemy albo co sądzimy o jakimś fakcie. Występuje po cieszyć się, martwić się, żałować i po krótkim wyrażeniu szkoda:

  • Cieszę się, że przyszedłeś.
  • Martwię się, że Ewa jest chora.
  • Szkoda, że nie możesz przyjść.
  • Żałuję, że nie mam czasu.

Pytania i życzenia mają inne słowa

Nie wszystko, co przekazujemy, jest twierdzeniem. Pytanie zależne nie ma że: w pytaniach „tak/nie” stoi czy, w pozostałych sam zaimek pytający (gdzie, kiedy, co, dlaczego; zob. Pytania: czy i zaimki pytające (kto, co, gdzie, kiedy, jak, dlaczego, ile)). Przecinek zostaje:

  • Pytam, czy masz czas.
  • Ewa pyta, gdzie mieszkasz.
  • Nie wiem, kiedy przyjdzie.
  • Chcę, żebyś przyszedł.

Ostatni przykład to życzenie albo prośba i ma żeby, a nie że: mówimy, co chcemy, żeby ktoś zrobił. Ma własny artykuł: Zdania celowe z „żeby”. O zdaniach z bo i jeśli zob. Podstawowe spójniki (i, a, ale, bo, jeśli).

Najczęstsze błędy

  • ❌ Myślę że masz rację. → ✅ Myślę, że masz rację. (przed że stawiamy przecinek)
  • ❌ Wiem, masz rację. → ✅ Wiem, że masz rację. (że się nie pomija)
  • ❌ Anna mówi, że jestem zmęczona. → ✅ Anna mówi, że jest zmęczona. („ja” Anny zmienia się w „ona”; wersja ❌ znaczy, że zmęczona jestem ja)
  • ❌ Anna powiedział, że jest zmęczona. → ✅ Anna powiedziała, że jest zmęczona. (forma czasu przeszłego zgadza się z osobą, która mówiła)
  • ❌ Wiem, żeby masz rację. → ✅ Wiem, że masz rację. (żeby służy do życzeń i celów, nie do zwykłych twierdzeń)
  • ❌ Pytam, że masz czas. → ✅ Pytam, czy masz czas. (pytanie zależne typu „tak/nie” wprowadza czy)

Szybki sprawdzian

Uzupełnij lukę. W ostatnim zdaniu postaw brakujący przecinek.

  1. Wiem, ___ masz rację.
  2. Piotr: „Jestem głodny.” → Piotr mówi, że ___ głodny.
  3. Ja: „Mam brata.” → Mówię, że ___ brata.
  4. Pytam, ___ masz czas.
  5. Anna: „Przyjdę jutro.” → Anna powiedziała, że ___ jutro.
  6. Cieszę ___, że przyszedłeś.
  7. Wiem że mieszkasz w Krakowie.
Pokaż odpowiedzi
  1. że   2. jest   3. mam   4. czy   5. przyjdzie   6. się   7. Wiem, że

Najważniejsze

  • że łączy to, co ktoś mówi, myśli lub czuje, z czasownikiem: Anna mówi, że jest zmęczona. Przed nim zawsze stoi przecinek i nie pomijamy go.
  • Czas po że to czas pierwotnych słów: Powiedział, że jest chory (powiedział: „Jestem chory”).
  • Osoba zależy od naszego punktu widzenia: „ja” Anny staje się ona jest, nasze własne zostaje jestem.
  • Uczucia też wprowadzamy przez że: Cieszę się, że przyszedłeś.
  • Pytania zależne używają czy lub zaimka pytającego, a życzenia i prośby żeby: Zdania celowe z „żeby”. Zdania czasowe z kiedy i gdy są dalej: Zdania czasowe (gdy, kiedy, jak, zanim, dopóki).