Kiedy przyjadę, zadzwonię do ciebie. Zanim wyjdę z domu, zamknę okno.

Często chcemy powiedzieć, kiedy coś się dzieje w stosunku do innego zdarzenia: kiedy wrócę do domu, zanim wyjdę, dopóki nie przyjdziesz. W polszczyźnie takie zdania czasowe wprowadza niewielka grupa słów: kiedy, gdy, jak, zanim, dopóki. Słowo kiedy służy też do zadawania pytań (Kiedy przyjeżdżasz?), ale w zdaniu łączy dwie części.

W skrócie: oddzielamy obie części przecinkiem i patrzymy na czas. Jeśli zdarzenie jeszcze się nie odbyło, czasownik w zdaniu czasowym ma formę czasu przyszłego (Kiedy przyjedziesz, zadzwonię).

Po angielsku zdanie czasowe o przyszłości ma czas teraźniejszy (When you arrive, I will call). Po polsku jest odwrotnie: Kiedy przyjedziesz wygląda jak czas teraźniejszy, ale to czas przyszły czasownika dokonanego (zob. Czas przyszły dokonany (przyszły prosty)). Po zanim nie ma też bezokolicznika jak w angielskim before leaving: potrzebny jest czasownik z końcówką, zanim wyjdę.

Kiedy, gdy, jak

Wszystkie trzy słowa wprowadzają zdanie czasowe. kiedy jest neutralne. gdy brzmi trochę bardziej oficjalnie i często pojawia się w tekstach pisanych. jak jest potoczne i bardzo częste w mowie. Zdanie podrzędne może stać na początku albo na końcu; przecinek zawsze zostaje między obiema częściami:

  • Kiedy byłem w Polsce, poznałem Ewę.
  • Gdy wróciłem do domu, mama już spała.
  • Jak przyjdziesz, zrobimy kolację.
  • Zadzwonię do ciebie, kiedy przyjadę.

Przyszłe zdarzenie: czas przyszły w zdaniu czasowym

Gdy zdarzenie ze zdania czasowego jest jeszcze przed nami, używamy formy czasu przyszłego, tak jak w zdaniu głównym. Zadanie to spełniają dwa rodzaje czasowników (zob. Czas przyszły dokonany (przyszły prosty) i Czas przyszły niedokonany (będę + bezokolicznik lub forma czasu przeszłego)):

  • czasownik dokonany przy zdarzeniu, które będzie zakończone: forma wygląda jak teraźniejsza, ale znaczy przyszłość (przyjadę, przyjedziesz, skończę);
  • będę + bezokolicznik (albo będę + forma na -ł) z czasownikiem niedokonanym przy czymś, co będzie trwało.

Przykłady:

  • Kiedy przyjedziesz, zadzwonię do ciebie.
  • Jak skończę pracę, pójdę na spacer.
  • Gdy będę miał czas, odwiedzę babcię. (Kobieta mówi będę miała.)

Jedno po drugim czy jednocześnie

Aspekt pokazuje, jak łączą się dwa zdarzenia (zob. Aspekt w czasie przeszłym). Czasownik dokonany w zdaniu czasowym znaczy, że pierwsze zdarzenie się skończyło, zanim zaczęło się drugie. Czasownik niedokonany znaczy, że pierwsze zdarzenie trwało, gdy zaszło drugie:

  • Kiedy zjadł obiad, wyszedł z domu. (jedno po drugim)
  • Kiedy jadł obiad, zadzwonił telefon. (jednocześnie)
  • Kiedy gotuję, słucham radia. (dwie rzeczy dzieją się razem)

Dla dwóch czynności trwających jednocześnie można też powiedzieć podczas gdy: Podczas gdy ja gotuję, ty możesz odpocząć.

Zanim

Zdanie z zanim nazywa zdarzenie późniejsze, a zdanie główne to, które dzieje się najpierw. Po zanim stoi czasownik z końcówką, nawet gdy w obu częściach działa ta sama osoba. Zwykle jest to czasownik dokonany, bo mówi o jednym zdarzeniu:

  • Zanim wyjdę z domu, zamknę okno.
  • Zanim wyszedł, zadzwonił do mamy.
  • Umyj ręce, zanim zaczniesz jeść.

Po i jak tylko

Dla znaczenia „po” często wystarcza samo kiedy z czasownikiem dokonanym (zob. wyżej). Wyraźniejsze jest po tym, jak, z przecinkiem przed jak. Dla „natychmiast po” mamy jak tylko i gdy tylko:

  • Po tym, jak skończył pracę, poszedł do domu.
  • Jak tylko dojadę, napiszę do ciebie.
  • Gdy tylko skończę, zadzwonię.

Dopóki i aż

dopóki ma dwa zastosowania. Z czasownikiem niedokonanym znaczy „tak długo, jak”. Z nie i czasownikiem dokonanym znaczy „aż do chwili, gdy”; to nie nie robi ze zdania przeczenia, jest częścią konstrukcji. aż też znaczy „do chwili, gdy” i łączy się z czasownikiem dokonanym bez nie:

  • Dopóki mieszkam w Polsce, uczę się polskiego.
  • Poczekam, dopóki nie przyjdziesz.
  • Poczekam, aż przyjdziesz.
  • Czekałem, dopóki nie wróciła.

Odkąd

odkąd (także od kiedy) mówi, od kiedy coś jest prawdą. Po nim używamy czasu teraźniejszego dla sytuacji, która wciąż trwa:

  • Odkąd mieszkam w Krakowie, często chodzę do teatru.

O tym, jak długo coś trwa i ile czasu temu się stało, mówi artykuł Określenia czasu: za, przez, na, temu, od … do; o dniach i datach: Dni, daty i wyrażenia czasu (w poniedziałek, w 2020 roku).

Częste błędy

  • ❌ Zanim wyjść z domu, zamknę okno. → ✅ Zanim wyjdę z domu, zamknę okno. (po zanim czasownik z końcówką, nie bezokolicznik)
  • ❌ Poczekam, dopóki przyjdziesz. → ✅ Poczekam, dopóki nie przyjdziesz. lub ✅ Poczekam, aż przyjdziesz. (dla „aż do chwili, gdy” potrzebne jest dopóki nie albo aż)
  • ❌ Po wróciłem do domu, zjadłem obiad. → ✅ Po tym, jak wróciłem do domu, zjadłem obiad. (po to przyimek; zdanie podrzędne wprowadza po tym, jak)
  • ❌ Kiedy wrócę zadzwonię do ciebie. → ✅ Kiedy wrócę, zadzwonię do ciebie. (przecinek między dwiema częściami)

Szybki sprawdzian

Uzupełnij lukę.

  1. ___ przyjedziesz, zadzwonię do ciebie. (neutralnie)
  2. ___ wyjdę z domu, zamknę okno.
  3. Poczekam, ___ nie przyjdziesz.
  4. Poczekam, ___ przyjdziesz. (bez nie)
  5. Kiedy Piotr ___ obiad, zadzwonił telefon. (jeść, trwało)
  6. ___ tylko dojadę, napiszę do ciebie.
  7. ___ mieszkam w Polsce, uczę się polskiego. (tak długo, jak)
Pokaż odpowiedzi
  1. Kiedy (albo Gdy, Jak)   2. Zanim   3. dopóki   4. aż   5. jadł   6. Jak (albo Gdy)   7. Dopóki

Najważniejsze

  • Zdania czasowe zaczynamy od kiedy (neutralnie), gdy (bardziej oficjalnie) albo jak (potocznie); obie części oddzielamy przecinkiem.
  • Dla zdarzenia, które jeszcze się nie odbyło, w zdaniu czasowym stoi forma czasu przyszłego: Kiedy przyjedziesz, zadzwonię. Czasownik dokonany wygląda jak teraźniejszy, ale znaczy przyszłość.
  • Dokonany w zdaniu czasowym = pierwsze zdarzenie się skończyło, potem następuje kolejne; niedokonany = trwało, gdy zaszło drugie.
  • Po zanim stoi czasownik z końcówką, nie bezokolicznik: Zanim wyjdę, zamknę okno.
  • dopóki + niedokonany = „tak długo, jak”; dopóki nie albo aż + dokonany = „aż do chwili, gdy”: Poczekam, aż przyjdziesz.
  • po tym, jak = „po”, jak tylko / gdy tylko = „natychmiast po”, odkąd = „od chwili, gdy” (z czasem teraźniejszym dla tego, co trwa).