Kiedy przyjadę, zadzwonię do ciebie. Zanim wyjdę z domu, zamknę okno.
Często chcemy powiedzieć, kiedy coś się dzieje w stosunku do innego zdarzenia: kiedy wrócę do domu, zanim wyjdę, dopóki nie przyjdziesz. W polszczyźnie takie zdania czasowe wprowadza niewielka grupa słów: kiedy, gdy, jak, zanim, dopóki. Słowo kiedy służy też do zadawania pytań (Kiedy przyjeżdżasz?), ale w zdaniu łączy dwie części.
W skrócie: oddzielamy obie części przecinkiem i patrzymy na czas. Jeśli zdarzenie jeszcze się nie odbyło, czasownik w zdaniu czasowym ma formę czasu przyszłego (Kiedy przyjedziesz, zadzwonię).
Po angielsku zdanie czasowe o przyszłości ma czas teraźniejszy (When you arrive, I will call). Po polsku jest odwrotnie: Kiedy przyjedziesz wygląda jak czas teraźniejszy, ale to czas przyszły czasownika dokonanego (zob. Czas przyszły dokonany (przyszły prosty)). Po zanim nie ma też bezokolicznika jak w angielskim before leaving: potrzebny jest czasownik z końcówką, zanim wyjdę.
Kiedy, gdy, jak
Wszystkie trzy słowa wprowadzają zdanie czasowe. kiedy jest neutralne. gdy brzmi trochę bardziej oficjalnie i często pojawia się w tekstach pisanych. jak jest potoczne i bardzo częste w mowie. Zdanie podrzędne może stać na początku albo na końcu; przecinek zawsze zostaje między obiema częściami:
- Kiedy byłem w Polsce, poznałem Ewę.
- Gdy wróciłem do domu, mama już spała.
- Jak przyjdziesz, zrobimy kolację.
- Zadzwonię do ciebie, kiedy przyjadę.
Przyszłe zdarzenie: czas przyszły w zdaniu czasowym
Gdy zdarzenie ze zdania czasowego jest jeszcze przed nami, używamy formy czasu przyszłego, tak jak w zdaniu głównym. Zadanie to spełniają dwa rodzaje czasowników (zob. Czas przyszły dokonany (przyszły prosty) i Czas przyszły niedokonany (będę + bezokolicznik lub forma czasu przeszłego)):
- czasownik dokonany przy zdarzeniu, które będzie zakończone: forma wygląda jak teraźniejsza, ale znaczy przyszłość (przyjadę, przyjedziesz, skończę);
- będę + bezokolicznik (albo będę + forma na -ł) z czasownikiem niedokonanym przy czymś, co będzie trwało.
Przykłady:
- Kiedy przyjedziesz, zadzwonię do ciebie.
- Jak skończę pracę, pójdę na spacer.
- Gdy będę miał czas, odwiedzę babcię. (Kobieta mówi będę miała.)
Jedno po drugim czy jednocześnie
Aspekt pokazuje, jak łączą się dwa zdarzenia (zob. Aspekt w czasie przeszłym). Czasownik dokonany w zdaniu czasowym znaczy, że pierwsze zdarzenie się skończyło, zanim zaczęło się drugie. Czasownik niedokonany znaczy, że pierwsze zdarzenie trwało, gdy zaszło drugie:
- Kiedy zjadł obiad, wyszedł z domu. (jedno po drugim)
- Kiedy jadł obiad, zadzwonił telefon. (jednocześnie)
- Kiedy gotuję, słucham radia. (dwie rzeczy dzieją się razem)
Dla dwóch czynności trwających jednocześnie można też powiedzieć podczas gdy: Podczas gdy ja gotuję, ty możesz odpocząć.
Zanim
Zdanie z zanim nazywa zdarzenie późniejsze, a zdanie główne to, które dzieje się najpierw. Po zanim stoi czasownik z końcówką, nawet gdy w obu częściach działa ta sama osoba. Zwykle jest to czasownik dokonany, bo mówi o jednym zdarzeniu:
- Zanim wyjdę z domu, zamknę okno.
- Zanim wyszedł, zadzwonił do mamy.
- Umyj ręce, zanim zaczniesz jeść.
Po i jak tylko
Dla znaczenia „po” często wystarcza samo kiedy z czasownikiem dokonanym (zob. wyżej). Wyraźniejsze jest po tym, jak, z przecinkiem przed jak. Dla „natychmiast po” mamy jak tylko i gdy tylko:
- Po tym, jak skończył pracę, poszedł do domu.
- Jak tylko dojadę, napiszę do ciebie.
- Gdy tylko skończę, zadzwonię.
Dopóki i aż
dopóki ma dwa zastosowania. Z czasownikiem niedokonanym znaczy „tak długo, jak”. Z nie i czasownikiem dokonanym znaczy „aż do chwili, gdy”; to nie nie robi ze zdania przeczenia, jest częścią konstrukcji. aż też znaczy „do chwili, gdy” i łączy się z czasownikiem dokonanym bez nie:
- Dopóki mieszkam w Polsce, uczę się polskiego.
- Poczekam, dopóki nie przyjdziesz.
- Poczekam, aż przyjdziesz.
- Czekałem, dopóki nie wróciła.
Odkąd
odkąd (także od kiedy) mówi, od kiedy coś jest prawdą. Po nim używamy czasu teraźniejszego dla sytuacji, która wciąż trwa:
- Odkąd mieszkam w Krakowie, często chodzę do teatru.
O tym, jak długo coś trwa i ile czasu temu się stało, mówi artykuł Określenia czasu: za, przez, na, temu, od … do; o dniach i datach: Dni, daty i wyrażenia czasu (w poniedziałek, w 2020 roku).
Częste błędy
- ❌ Zanim wyjść z domu, zamknę okno. → ✅ Zanim wyjdę z domu, zamknę okno. (po zanim czasownik z końcówką, nie bezokolicznik)
- ❌ Poczekam, dopóki przyjdziesz. → ✅ Poczekam, dopóki nie przyjdziesz. lub ✅ Poczekam, aż przyjdziesz. (dla „aż do chwili, gdy” potrzebne jest dopóki nie albo aż)
- ❌ Po wróciłem do domu, zjadłem obiad. → ✅ Po tym, jak wróciłem do domu, zjadłem obiad. (po to przyimek; zdanie podrzędne wprowadza po tym, jak)
- ❌ Kiedy wrócę zadzwonię do ciebie. → ✅ Kiedy wrócę, zadzwonię do ciebie. (przecinek między dwiema częściami)
Szybki sprawdzian
Uzupełnij lukę.
- ___ przyjedziesz, zadzwonię do ciebie. (neutralnie)
- ___ wyjdę z domu, zamknę okno.
- Poczekam, ___ nie przyjdziesz.
- Poczekam, ___ przyjdziesz. (bez nie)
- Kiedy Piotr ___ obiad, zadzwonił telefon. (jeść, trwało)
- ___ tylko dojadę, napiszę do ciebie.
- ___ mieszkam w Polsce, uczę się polskiego. (tak długo, jak)
Pokaż odpowiedzi
- Kiedy (albo Gdy, Jak) 2. Zanim 3. dopóki 4. aż 5. jadł 6. Jak (albo Gdy) 7. Dopóki
Masz ochotę wypróbować to w praktyce?
- Powiedz to na głos w telefonie — Aplikacja na Androida codziennie przynosi nowe słówka dopasowane do Twojego poziomu i pozwala rozmawiać na dowolny temat, z delikatnymi poprawkami.
- Spróbuj krótkiego ćwiczenia — Twoja tutorka buduje praktykę wokół tematów, których się uczysz. Zacznij ćwiczyć →
- Sprawdź własne zdania — Napisz coś i zobacz, co mogłoby brzmieć bardziej naturalnie. Wypróbuj sprawdzanie gramatyki →
Najważniejsze
- Zdania czasowe zaczynamy od kiedy (neutralnie), gdy (bardziej oficjalnie) albo jak (potocznie); obie części oddzielamy przecinkiem.
- Dla zdarzenia, które jeszcze się nie odbyło, w zdaniu czasowym stoi forma czasu przyszłego: Kiedy przyjedziesz, zadzwonię. Czasownik dokonany wygląda jak teraźniejszy, ale znaczy przyszłość.
- Dokonany w zdaniu czasowym = pierwsze zdarzenie się skończyło, potem następuje kolejne; niedokonany = trwało, gdy zaszło drugie.
- Po zanim stoi czasownik z końcówką, nie bezokolicznik: Zanim wyjdę, zamknę okno.
- dopóki + niedokonany = „tak długo, jak”; dopóki nie albo aż + dokonany = „aż do chwili, gdy”: Poczekam, aż przyjdziesz.
- po tym, jak = „po”, jak tylko / gdy tylko = „natychmiast po”, odkąd = „od chwili, gdy” (z czasem teraźniejszym dla tego, co trwa).