Czekam na autobus. Szukam pracy. Myślę o tobie. Rozmawiam z bratem. Boję się psa.

W polszczyźnie każdy czasownik sam decyduje, w jakim przypadku stoi jego dopełnienie, a czasem także jaki przyimek mu towarzyszy. Angielski to zasłania: wait for the bus, look for a job, listen to music i need help wyglądają podobnie, a polskie odpowiedniki wymagają czterech różnych schematów. Nazywamy to rekcją i najlepiej uczyć się jej razem z każdym czasownikiem, jako małego schematu: czekać na + biernik, szukać + dopełniacz, rozmawiać z + narzędnik.

W skrócie: większość czasowników ma zwykłe dopełnienie bliższe w bierniku (czytam książkę). Wyjątków uczymy się jako schematów: szukać, potrzebować, używać, słuchać, bać się + dopełniacz; czekać na + biernik; myśleć o + miejscownik; rozmawiać z + narzędnik; dzwonić do + dopełniacz.

W angielskim przyimek często mówi niewiele o polskim schemacie: listen to nie ma w polskim przyimka (słuchać muzyki), wait for to na, think about to o z miejscownikiem, talk to/with to z z narzędnikiem, a need, use i call (bez przyimka) odpowiadają dopełniaczowi (potrzebować, używać) albo do z dopełniaczem (dzwonić do mamy).

Zwykły przypadek: biernik

Większość czasowników z dopełnieniem bliższym stawia je w bierniku: czytać książkę, widzieć dom, znać Piotra, lubić kawę, kupować chleb, kochać córkę. Tak działa zdecydowana większość codziennych czasowników przechodnich i od tego schematu zaczynają się poniższe wyjątki. Zob. Biernik: rzeczy nieożywione i rzeczowniki żeńskie.

Czasowniki z dopełniaczem

Niewielka grupa bardzo częstych czasowników wymaga za to dopełniacza, także w zdaniu twierdzącym:

Czasownik Przykład
szukać Szukam pracy. Szukam kluczy.
potrzebować Potrzebuję pomocy. Potrzebuję czasu.
używać Używam telefonu i komputera.
słuchać Słucham muzyki. Słuchamy radia.
bać się Boję się psa. Boję się egzaminu.
uczyć się Uczę się polskiego.

Życzyć ma dopełniacz dla tego, czego się życzy, i celownik dla osoby: Życzę ci zdrowia.

Przy rzeczownikach męskich oznaczających osoby i zwierzęta dopełniacz wygląda tak samo jak biernik (szukam Piotra, boję się kota), więc to, czy czasownik wziął dopełniacz, czy biernik, widać tylko przy rzeczownikach oznaczających rzeczy oraz przy żeńskich i nijakich. Gdy czasownik, który zwykle ma biernik, jest zaprzeczony, jego dopełnienie także przechodzi do dopełniacza; zob. Dopełniacz po czasownikach z przeczeniem. Czasowniki z tabeli zachowują dopełniacz także w zdaniu przeczącym: Nie szukam pracy.

Czasowniki z przyimkiem

Przy wielu czasownikach dopełnienie stoi po przyimku. Przypadek należy do całego schematu, czyli do czasownika z jego przyimkiem w danym znaczeniu, a nie do samego przyimka (na stole z miejscownikiem, z domu z dopełniaczem, z bratem z narzędnikiem):

Schemat Przykład
czekać na + biernik Czekam na autobus. Czekam na ciebie.
patrzeć na + biernik Patrzę na zdjęcie.
pytać o + biernik Pytam o drogę.
wierzyć w + biernik Wierzę w siebie.
dziękować za + biernik Dziękuję za pomoc.
myśleć o + miejscownik Myślę o pracy.
marzyć o + miejscownik Marzę o wakacjach.
mówić o + miejscownik Mówimy o filmie.
rozmawiać z + narzędnik Rozmawiam z bratem.
dzwonić do + dopełniacz Dzwonię do mamy.
śmiać się z + dopełniacz Śmieję się z żartu.
zależeć od + dopełniacz To zależy od pogody.

Angielski przyimek jest słabym przewodnikiem po polskim: listen to nie ma w polskim przyimka (słuchać muzyki), wait for wymaga na, think about wymaga o z miejscownikiem, a talk with wymaga z z narzędnikiem. O miejscowniku po o zob. Miejscownik: przyimki (o, przy, po).

Czasowniki z celownikiem lub narzędnikiem bez przyimka mają własne lekcje: Czasowniki łączące się z celownikiem (podobać się, pomagać, dziękować) (pomagać mamie, wierzyć ci) i Narzędnik przy czasownikach (interesować się, zajmować się) (interesować się muzyką, zajmować się dziećmi).

Angielski i polski obok siebie

Angielski Polski Przypadek
wait for the bus czekać na autobus biernik
look at the photo patrzeć na zdjęcie biernik
look for a job szukać pracy dopełniacz
listen to music słuchać muzyki dopełniacz
need help potrzebować pomocy dopełniacz
use a phone używać telefonu dopełniacz
be afraid of the dog bać się psa dopełniacz
call my mum dzwonić do mamy dopełniacz
ask about the way pytać o drogę biernik
think about work myśleć o pracy miejscownik
talk to my brother rozmawiać z bratem narzędnik

Dwa dopełnienia: osoba i rzecz

Niektóre czasowniki mają i osobę, i rzecz. Każda stoi we własnym przypadku:

  • Pytam go o drogę. Osoba stoi w bierniku, temat następuje po o + biernik.
  • Życzę ci zdrowia. Osoba stoi w celowniku, to, czego się życzy, w dopełniaczu.
  • Dziękuję ci za pomoc. Osoba stoi w celowniku, powód następuje po za + biernik.

Zaimki po tych czasownikach

Zaimki przyjmują przypadek, którego wymaga czasownik. Po przyimku formy trzeciej osoby zaczynają się od n- (na niego, o nim, z nim, do niej); zob. Zaimki osobowe w przypadkach zależnych (mnie, mi, go, jemu, z nim).

Schemat Przykłady
czekać na + biernik Czekam na ciebie. Czekam na niego. Czekam na nią.
szukać + dopełniacz Szukam go. Szukam jej. Szukam ciebie.
potrzebować + dopełniacz Potrzebuję ciebie. Potrzebuję jej.
słuchać + dopełniacz Słucham go. Słucham jej.
bać się + dopełniacz Boję się jej. Boję się ich.
myśleć o + miejscownik Myślę o tobie. Myślę o nim.
rozmawiać z + narzędnik Rozmawiam z nim. Rozmawiam z nią.
dzwonić do + dopełniacz Dzwonię do ciebie. Dzwonię do niej.

Częste błędy

  • ❌ Czekam ciebie. → ✅ Czekam na ciebie. (czekać wymaga na + biernik)
  • ❌ Szukam pracę. → ✅ Szukam pracy. (szukać łączy się z dopełniaczem)
  • ❌ Słucham muzykę. → ✅ Słucham muzyki.
  • ❌ Boję się pies. → ✅ Boję się psa. (po bać się nie stoi mianownik)
  • ❌ Używam telefon. → ✅ Używam telefonu.
  • ❌ Myślę o ciebie. → ✅ Myślę o tobie. (o w znaczeniu „o czymś” wymaga miejscownika)
  • ❌ Rozmawiam z brat. → ✅ Rozmawiam z bratem. (z w znaczeniu „razem z” wymaga narzędnika)
  • ❌ Dzwonię mamę. → ✅ Dzwonię do mamy.

Szybki sprawdzian

W jakiej formie stoi wyraz w nawiasie?

  1. Szukam ___. (praca)
  2. Czekam na ___. (siostra)
  3. Boję się ___. (pies)
  4. Rozmawiam z ___. (brat)
  5. Myślę o ___. (ty)
  6. Potrzebuję ___. (pomoc)
Pokaż odpowiedzi
  1. pracy   2. siostrę   3. psa   4. bratem   5. tobie   6. pomocy

Najważniejsze

  • Każdy polski czasownik ma swój przypadek (i często przyimek), więc najlepiej uczyć się go jako schematu: czekać na + biernik, szukać + dopełniacz.
  • Większość dopełnień bliższych stoi w bierniku; szukać, potrzebować, używać, słuchać, bać się, uczyć się wymagają dopełniacza.
  • Przy przyimku przypadek należy do całego schematu czasownika z przyimkiem: w tych znaczeniach czekać na, pytać o, wierzyć w i dziękować za mają biernik, myśleć o miejscownik, rozmawiać z narzędnik, a dzwonić do, śmiać się z, zależeć od dopełniacz.
  • Angielskie przyimki nie przewidują polskich: listen to nie ma przyimka, wait for to na, think about to o + miejscownik.
  • Czasowniki z dwoma dopełnieniami dają każdemu własny przypadek: Pytam go o drogę. Życzę ci zdrowia.
  • Po przyimku zaimki trzeciej osoby zaczynają się od n-: na niego, o nim, z nią, do niej.