Mieszkam na trzecim piętrze, a mój brat mieszka na pierwszym.

Liczebniki główne odpowiadają na pytanie ile? (trzy, pięć), a liczebniki porządkowe na pytanie który z kolei? (trzeci, piąty): trzecie piętro, piąty dzień, drugi raz. Liczebnik porządkowy zachowuje się jak przymiotnik: zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku. To najważniejsze, obok samych form, które najczęściej powstają od liczebnika głównego z dodaną końcówką.

Krótko: liczebniki porządkowe to przymiotniki (pierwszy, pierwsza, pierwsze) i przyjmują rodzaj oraz przypadek rzeczownika (na trzecim piętrze). W liczbie takiej jak 21. oba wyrazy są porządkowe (dwudziesty pierwszy); tylko setki i tysiące pozostają liczebnikami głównymi (sto dwudziesty trzeci).

Po angielsku liczebnik porządkowy kończy się na -th (fourth, tenth) i się nie zmienia, a w twenty-first tylko ostatni wyraz jest porządkowy. Po polsku liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki (drugi dzień, druga godzina, drugie piętro), a w liczbach od 21 do 99 także dziesiątki są porządkowe: dwudziesty pierwszy, nie ❌ dwadzieścia pierwszy.

Formy: od 1. do 20.

Pierwsze cztery są nieregularne, od 5. liczebnik porządkowy powstaje od głównego. Tabela podaje formę męską, czyli słownikową.

Liczba Liczebnik porządkowy Liczba Liczebnik porządkowy
1 pierwszy 11 jedenasty
2 drugi 12 dwunasty
3 trzeci 13 trzynasty
4 czwarty 14 czternasty
5 piąty 15 piętnasty
6 szósty 16 szesnasty
7 siódmy 17 siedemnasty
8 ósmy 18 osiemnasty
9 dziewiąty 19 dziewiętnasty
10 dziesiąty 20 dwudziesty

Dwie uwagi o pisowni. Liczebniki porządkowe od 5. do 19. kończą się na -ty, -ny lub -sty (piąty, dwunasty, piętnasty), więc są bliskie liczebnikom głównym i łatwo je rozpoznać. A trzeci ma temat miękki, dlatego jego formy żeńska i nijaka to trzecia i trzecie (porównaj druga, drugie); zobacz tabelę niżej.

Dziesiątki, setny i tysięczny

Liczba Liczebnik porządkowy
30 trzydziesty
40 czterdziesty
50 pięćdziesiąty
60 sześćdziesiąty
70 siedemdziesiąty
80 osiemdziesiąty
90 dziewięćdziesiąty
100 setny
1000 tysięczny

Liczebniki złożone

W liczbach od 21 do 99 oba wyrazy są porządkowe: dwudziesty pierwszy (21.), trzydziesty piąty (35.), pięćdziesiąty ósmy (58.). W większych liczbach setki i tysiące pozostają liczebnikami głównymi, a porządkowe są tylko następujące po nich dziesiątki i jedności: sto dwudziesty trzeci (123.), dwieście pięćdziesiąty (250.), tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiąty (1990.). Okrągłe setki i tysiące mają własne liczebniki porządkowe (setny, dwusetny, tysięczny), które spotyka się rzadziej.

Zgodność: liczebniki porządkowe jak przymiotniki

Liczebnik porządkowy zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku, z takimi samymi końcówkami jak przymiotnik (zobacz Odmiana przymiotników i zaimków przez przypadki). W mianowniku liczby pojedynczej wygląda to tak:

Liczba Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki
1 pierwszy dzień pierwsza lekcja pierwsze piętro
2 drugi dzień druga lekcja drugie piętro
3 trzeci dzień trzecia lekcja trzecie piętro
5 piąty dzień piąta lekcja piąte piętro

W liczbie mnogiej zwykła forma kończy się na -e (pierwsze dni, drugie lekcje), a dla grup mężczyzn są formy pierwsi, drudzy, trzeci (Jesteśmy pierwsi.). W pozostałych przypadkach liczebnik przyjmuje końcówkę przymiotnika właściwą dla przypadku rzeczownika, jak w przykładach: na trzecim piętrze (miejscownik), w pierwszej klasie (miejscownik, rodzaj żeński), do drugiego pokoju (dopełniacz, rodzaj męski).

  • To jest moja druga książka.
  • Mieszkam w trzecim domu po lewej stronie.
  • Idę do trzeciej klasy.
  • Czytam piąty rozdział.

Liczebnik porządkowy zapisany cyframi ma kropkę: 3. piętro, 5. rozdział. Kropka zastępuje końcówkę, więc słowo trzeba przeczytać w odpowiedniej formie: na 3. piętrze = na trzecim piętrze.

Piętra

Po polsku najniższa kondygnacja na poziomie ulicy to parter, a piętra nad nim liczy się od pierwszego piętra (pierwsza kondygnacja nad parterem). Rzeczownik piętro jest rodzaju nijakiego, więc liczebnik też:

  • Mieszkam na parterze.
  • Mieszkam na trzecim piętrze.
  • Idę na drugie piętro.

Zwróć uwagę na dwa przypadki: na + miejscownik mówi, gdzie (na drugim piętrze), a na + biernik mówi, dokąd (na drugie piętro). Biernik rzeczownika nijakiego jest taki sam jak mianownik. Zobacz Miejscownik: przyimki.

Kolejność

Liczebniki porządkowe pokazują miejsce w szeregu:

  • Jestem pierwszy w kolejce.
  • Który to jest rozdział? Trzeci.
  • Jestem tu po raz pierwszy.
  • Na drugie danie poproszę rybę.

Do wyliczania służą gotowe zwroty: po pierwsze, po drugie, po trzecie. Uwaga: raz z liczebnikiem głównym oznacza, ile razy (dwa razy), a liczebnik porządkowy odpowiada na pytanie który raz (po raz drugi).

Daty

W dacie po polsku używa się liczebnika porządkowego i nazwy miesiąca w dopełniaczu: piąty maja. Liczebnik jest w rodzaju męskim, bo domyślnie chodzi o dzień. Na pytanie o dzisiejszą datę odpowiada mianownik, a na pytanie którego dnia? dopełniacz:

  • Który dziś jest? Dziś jest piąty maja.
  • Mam urodziny piątego maja.
  • Wyjeżdżam dwudziestego pierwszego czerwca.

Nazwy miesięcy i daty są omówione dokładniej w lekcji Dni, daty i wyrażenia czasu.

Wieki i lata

Wieki też są liczebnikami porządkowymi, często zapisanymi cyframi rzymskimi: w XXI wieku czyta się w dwudziestym pierwszym wieku. W podawaniu roku ostatni wyraz też jest porządkowy: w dwa tysiące dwudziestym roku.

Częste błędy

  • ❌ dwa piętro → ✅ drugie piętro (przy piętrach używa się liczebnika porządkowego)
  • ❌ pierwszy piętro → ✅ pierwsze piętro (liczebnik porządkowy zgadza się w rodzaju: piętro jest nijakie)
  • ❌ dwadzieścia pierwszy → ✅ dwudziesty pierwszy (od 21 do 99 oba wyrazy są porządkowe)
  • ❌ Mieszkam na trzeci piętrze. → ✅ Mieszkam na trzecim piętrze. (liczebnik porządkowy przyjmuje przypadek rzeczownika)
  • ❌ trzecy → ✅ trzeci (miękka końcówka -i: trzecia, trzecie)
  • ❌ Dziś jest piąty maj. → ✅ Dziś jest piąty maja. (miesiąc stoi w dopełniaczu)
  • ❌ Mam urodziny piąty maja. → ✅ Mam urodziny piątego maja. (po pytaniu o dzień liczebnik też stoi w dopełniaczu)
  • ❌ Jestem tu po raz jeden. → ✅ Jestem tu po raz pierwszy. (miejsce w szeregu wyraża liczebnik porządkowy)

Szybki sprawdzian

Wstaw liczbę z nawiasu w odpowiedniej formie.

  1. To jest moja ___ książka. (2)
  2. Mieszkam na ___ piętrze. (5)
  3. Dziś jest ___ maja. (12)
  4. Mam urodziny ___ marca. (8)
  5. To jest ___ lekcja. (21)
  6. Jestem tu po raz ___. (1)
  7. Na ___ danie poproszę rybę. (2)
  8. Idę na ___ piętro. (3)
Pokaż odpowiedzi
  1. druga   2. piątym   3. dwunasty   4. ósmego   5. dwudziesta pierwsza   6. pierwszy   7. drugie   8. trzecie

Najważniejsze

  • Liczebniki porządkowe odpowiadają na pytanie który z kolei? i są przymiotnikami: pierwszy, pierwsza, pierwsze, z rodzajem, liczbą i przypadkiem rzeczownika (na trzecim piętrze).
  • Pierwsze cztery są nieregularne (pierwszy, drugi, trzeci, czwarty), od 5. powstają od liczebników głównych (piąty, szósty … dwudziesty), a dziesiątki kończą się na -ty (trzydziesty, czterdziesty).
  • Od 21. do 99. oba wyrazy są porządkowe (dwudziesty pierwszy); setki i tysiące pozostają główne (sto dwudziesty trzeci).
  • Piętra: parter, potem pierwsze, drugie, trzecie piętro; na + miejscownik dla „gdzie”, na + biernik dla „dokąd”.
  • Daty: liczebnik porządkowy + miesiąc w dopełniaczu (piąty maja); na pytanie o dzień także dopełniacz (piątego maja).
  • Cyframi liczebnik porządkowy ma kropkę (3. piętro), a do wyliczania służy po pierwsze, po drugie.