Mieszkam na trzecim piętrze, a mój brat mieszka na pierwszym.
Liczebniki główne odpowiadają na pytanie ile? (trzy, pięć), a liczebniki porządkowe na pytanie który z kolei? (trzeci, piąty): trzecie piętro, piąty dzień, drugi raz. Liczebnik porządkowy zachowuje się jak przymiotnik: zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku. To najważniejsze, obok samych form, które najczęściej powstają od liczebnika głównego z dodaną końcówką.
Krótko: liczebniki porządkowe to przymiotniki (pierwszy, pierwsza, pierwsze) i przyjmują rodzaj oraz przypadek rzeczownika (na trzecim piętrze). W liczbie takiej jak 21. oba wyrazy są porządkowe (dwudziesty pierwszy); tylko setki i tysiące pozostają liczebnikami głównymi (sto dwudziesty trzeci).
Po angielsku liczebnik porządkowy kończy się na -th (fourth, tenth) i się nie zmienia, a w twenty-first tylko ostatni wyraz jest porządkowy. Po polsku liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki (drugi dzień, druga godzina, drugie piętro), a w liczbach od 21 do 99 także dziesiątki są porządkowe: dwudziesty pierwszy, nie ❌ dwadzieścia pierwszy.
Formy: od 1. do 20.
Pierwsze cztery są nieregularne, od 5. liczebnik porządkowy powstaje od głównego. Tabela podaje formę męską, czyli słownikową.
| Liczba | Liczebnik porządkowy | Liczba | Liczebnik porządkowy |
|---|---|---|---|
| 1 | pierwszy | 11 | jedenasty |
| 2 | drugi | 12 | dwunasty |
| 3 | trzeci | 13 | trzynasty |
| 4 | czwarty | 14 | czternasty |
| 5 | piąty | 15 | piętnasty |
| 6 | szósty | 16 | szesnasty |
| 7 | siódmy | 17 | siedemnasty |
| 8 | ósmy | 18 | osiemnasty |
| 9 | dziewiąty | 19 | dziewiętnasty |
| 10 | dziesiąty | 20 | dwudziesty |
Dwie uwagi o pisowni. Liczebniki porządkowe od 5. do 19. kończą się na -ty, -ny lub -sty (piąty, dwunasty, piętnasty), więc są bliskie liczebnikom głównym i łatwo je rozpoznać. A trzeci ma temat miękki, dlatego jego formy żeńska i nijaka to trzecia i trzecie (porównaj druga, drugie); zobacz tabelę niżej.
Dziesiątki, setny i tysięczny
| Liczba | Liczebnik porządkowy |
|---|---|
| 30 | trzydziesty |
| 40 | czterdziesty |
| 50 | pięćdziesiąty |
| 60 | sześćdziesiąty |
| 70 | siedemdziesiąty |
| 80 | osiemdziesiąty |
| 90 | dziewięćdziesiąty |
| 100 | setny |
| 1000 | tysięczny |
Liczebniki złożone
W liczbach od 21 do 99 oba wyrazy są porządkowe: dwudziesty pierwszy (21.), trzydziesty piąty (35.), pięćdziesiąty ósmy (58.). W większych liczbach setki i tysiące pozostają liczebnikami głównymi, a porządkowe są tylko następujące po nich dziesiątki i jedności: sto dwudziesty trzeci (123.), dwieście pięćdziesiąty (250.), tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiąty (1990.). Okrągłe setki i tysiące mają własne liczebniki porządkowe (setny, dwusetny, tysięczny), które spotyka się rzadziej.
Zgodność: liczebniki porządkowe jak przymiotniki
Liczebnik porządkowy zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku, z takimi samymi końcówkami jak przymiotnik (zobacz Odmiana przymiotników i zaimków przez przypadki). W mianowniku liczby pojedynczej wygląda to tak:
| Liczba | Rodzaj męski | Rodzaj żeński | Rodzaj nijaki |
|---|---|---|---|
| 1 | pierwszy dzień | pierwsza lekcja | pierwsze piętro |
| 2 | drugi dzień | druga lekcja | drugie piętro |
| 3 | trzeci dzień | trzecia lekcja | trzecie piętro |
| 5 | piąty dzień | piąta lekcja | piąte piętro |
W liczbie mnogiej zwykła forma kończy się na -e (pierwsze dni, drugie lekcje), a dla grup mężczyzn są formy pierwsi, drudzy, trzeci (Jesteśmy pierwsi.). W pozostałych przypadkach liczebnik przyjmuje końcówkę przymiotnika właściwą dla przypadku rzeczownika, jak w przykładach: na trzecim piętrze (miejscownik), w pierwszej klasie (miejscownik, rodzaj żeński), do drugiego pokoju (dopełniacz, rodzaj męski).
- To jest moja druga książka.
- Mieszkam w trzecim domu po lewej stronie.
- Idę do trzeciej klasy.
- Czytam piąty rozdział.
Liczebnik porządkowy zapisany cyframi ma kropkę: 3. piętro, 5. rozdział. Kropka zastępuje końcówkę, więc słowo trzeba przeczytać w odpowiedniej formie: na 3. piętrze = na trzecim piętrze.
Piętra
Po polsku najniższa kondygnacja na poziomie ulicy to parter, a piętra nad nim liczy się od pierwszego piętra (pierwsza kondygnacja nad parterem). Rzeczownik piętro jest rodzaju nijakiego, więc liczebnik też:
- Mieszkam na parterze.
- Mieszkam na trzecim piętrze.
- Idę na drugie piętro.
Zwróć uwagę na dwa przypadki: na + miejscownik mówi, gdzie (na drugim piętrze), a na + biernik mówi, dokąd (na drugie piętro). Biernik rzeczownika nijakiego jest taki sam jak mianownik. Zobacz Miejscownik: przyimki.
Kolejność
Liczebniki porządkowe pokazują miejsce w szeregu:
- Jestem pierwszy w kolejce.
- Który to jest rozdział? Trzeci.
- Jestem tu po raz pierwszy.
- Na drugie danie poproszę rybę.
Do wyliczania służą gotowe zwroty: po pierwsze, po drugie, po trzecie. Uwaga: raz z liczebnikiem głównym oznacza, ile razy (dwa razy), a liczebnik porządkowy odpowiada na pytanie który raz (po raz drugi).
Daty
W dacie po polsku używa się liczebnika porządkowego i nazwy miesiąca w dopełniaczu: piąty maja. Liczebnik jest w rodzaju męskim, bo domyślnie chodzi o dzień. Na pytanie o dzisiejszą datę odpowiada mianownik, a na pytanie którego dnia? dopełniacz:
- Który dziś jest? Dziś jest piąty maja.
- Mam urodziny piątego maja.
- Wyjeżdżam dwudziestego pierwszego czerwca.
Nazwy miesięcy i daty są omówione dokładniej w lekcji Dni, daty i wyrażenia czasu.
Wieki i lata
Wieki też są liczebnikami porządkowymi, często zapisanymi cyframi rzymskimi: w XXI wieku czyta się w dwudziestym pierwszym wieku. W podawaniu roku ostatni wyraz też jest porządkowy: w dwa tysiące dwudziestym roku.
Częste błędy
- ❌ dwa piętro → ✅ drugie piętro (przy piętrach używa się liczebnika porządkowego)
- ❌ pierwszy piętro → ✅ pierwsze piętro (liczebnik porządkowy zgadza się w rodzaju: piętro jest nijakie)
- ❌ dwadzieścia pierwszy → ✅ dwudziesty pierwszy (od 21 do 99 oba wyrazy są porządkowe)
- ❌ Mieszkam na trzeci piętrze. → ✅ Mieszkam na trzecim piętrze. (liczebnik porządkowy przyjmuje przypadek rzeczownika)
- ❌ trzecy → ✅ trzeci (miękka końcówka -i: trzecia, trzecie)
- ❌ Dziś jest piąty maj. → ✅ Dziś jest piąty maja. (miesiąc stoi w dopełniaczu)
- ❌ Mam urodziny piąty maja. → ✅ Mam urodziny piątego maja. (po pytaniu o dzień liczebnik też stoi w dopełniaczu)
- ❌ Jestem tu po raz jeden. → ✅ Jestem tu po raz pierwszy. (miejsce w szeregu wyraża liczebnik porządkowy)
Szybki sprawdzian
Wstaw liczbę z nawiasu w odpowiedniej formie.
- To jest moja ___ książka. (2)
- Mieszkam na ___ piętrze. (5)
- Dziś jest ___ maja. (12)
- Mam urodziny ___ marca. (8)
- To jest ___ lekcja. (21)
- Jestem tu po raz ___. (1)
- Na ___ danie poproszę rybę. (2)
- Idę na ___ piętro. (3)
Pokaż odpowiedzi
- druga 2. piątym 3. dwunasty 4. ósmego 5. dwudziesta pierwsza 6. pierwszy 7. drugie 8. trzecie
Masz ochotę wypróbować to w praktyce?
- Powiedz to na głos w telefonie — Aplikacja na Androida codziennie przynosi nowe słówka dopasowane do Twojego poziomu i pozwala rozmawiać na dowolny temat, z delikatnymi poprawkami.
- Spróbuj krótkiego ćwiczenia — Twoja tutorka buduje praktykę wokół tematów, których się uczysz. Zacznij ćwiczyć →
- Sprawdź własne zdania — Napisz coś i zobacz, co mogłoby brzmieć bardziej naturalnie. Wypróbuj sprawdzanie gramatyki →
Najważniejsze
- Liczebniki porządkowe odpowiadają na pytanie który z kolei? i są przymiotnikami: pierwszy, pierwsza, pierwsze, z rodzajem, liczbą i przypadkiem rzeczownika (na trzecim piętrze).
- Pierwsze cztery są nieregularne (pierwszy, drugi, trzeci, czwarty), od 5. powstają od liczebników głównych (piąty, szósty … dwudziesty), a dziesiątki kończą się na -ty (trzydziesty, czterdziesty).
- Od 21. do 99. oba wyrazy są porządkowe (dwudziesty pierwszy); setki i tysiące pozostają główne (sto dwudziesty trzeci).
- Piętra: parter, potem pierwsze, drugie, trzecie piętro; na + miejscownik dla „gdzie”, na + biernik dla „dokąd”.
- Daty: liczebnik porządkowy + miesiąc w dopełniaczu (piąty maja); na pytanie o dzień także dopełniacz (piątego maja).
- Cyframi liczebnik porządkowy ma kropkę (3. piętro), a do wyliczania służy po pierwsze, po drugie.