Zdania podrzędne z „что”: jak przekazać, co ktoś mówi lub myśli (Он сказал, что…)

Анна сказала, что она устала. Я думаю, что это правильно. Я знаю, что ты дома.Anna powiedziała, że jest zmęczona. Myślę, że to jest słuszne. Wiem, że jesteś w domu.

Zdanie podrzędne z что („że”) mówi, co ktoś mówi, myśli, wie lub czuje. W zdaniu nadrzędnym stoi czasownik (сказал, думаю, знаю), a zdanie z что podaje treść. W ten sposób można krótko przekazać cudze słowa bez cytowania.

Krótko: przecinek oddziela zdanie nadrzędne od zdania z что (w zwykłym szyku stoi tuż przed что), a przekazywaną część formułuje się z własnego punktu widzenia. Jej czasownik zachowuje czas, którego użyłby pierwotny mówiący (Он сказал, что живёт в Москве), a osoba zmienia się tylko wtedy, gdy zmienia się punkt widzenia (Она сказала мне, что я прав).

Podstawowy schemat

Schemat to zdanie nadrzędne + przecinek + что + zdanie podrzędne:

• Он сказал, что придёт завтра. (Powiedział, że przyjdzie jutro.)
• Я знаю, что ты прав. (Wiem, że masz rację.)
• Мы думаем, что это хорошая идея. (Myślimy, że to dobry pomysł.)
• Она видит, что дверь открыта. (Ona widzi, że drzwi są otwarte.)

W tym schemacie przecinek stoi przed что zawsze (gdy zdanie z что stoi na początku, jak w Что он придёт, я знаю, przecinek następuje po nim). Dalej następuje zdanie z własnym orzeczeniem i wyrażonym lub domyślnym podmiotem, a samo что nie zmienia formy. Pod tym względem rosyjskie что działa jak polskie że.

Po tych czasownikach i wyrażeniach często stoi что:

Jeśli przy czasownikach takich jak сказать, рассказать, написать i обещать podano adresata, stoi on zwykle w celowniku (zob. Czasowniki rządzące celownikiem (нравиться, звонить, помогать)): Она сказала мне, что… / Он обещал нам, что… (Powiedziała mi, że… / Obiecał nam, że…) Zdanie Говорят, что… („Mówią, że…”) nie wskazuje nikogo konkretnego.

Czas: zdanie podrzędne zachowuje pierwotny punkt widzenia

Rosyjski nie przesuwa czasów, gdy przekazuje cudze słowa. Czasownik w zdaniu z что jest tym, którego użyłby pierwotny mówiący: czas teraźniejszy zostaje teraźniejszym, przeszły przeszłym, a przyszły przyszłym:

Rosyjski czasownik живёт jest właściwy, gdy mowa o tym, gdzie ktoś mieszka, a жил oznacza, że mieszkał tam wcześniej. Polskie tłumaczenie wygląda podobnie: Powiedział, że mieszka w Moskwie.

Po polsku jest bardzo podobnie: przed że też stawia się przecinek (Powiedział, że mieszka w Moskwie), a czas zwykle nie przesuwa się jak w angielskim. Warto zwrócić uwagę na pary что i чтобы, które odpowiadają polskim że i żeby: Я хочу, чтобы ты пришёл to Chcę, żebyś przyszedł.

Czas przeszły zgadza się z podmiotem w rodzaju i liczbie, tak jak w każdym innym zdaniu (zob. Czas przeszły: forma na -л): Анна сказала, что устала. Олег сказал, что устал. Они сказали, что устали.

Aspekt działa tak jak w zwykłych zdaniach: wybór między писал i написал zależy od sensu (zob. Aspekt w czasie przeszłym (niedokonany i dokonany)): Он сказал, что писал письмо весь вечер (… że pisał list przez cały wieczór). Он сказал, что написал письмо (… że napisał list).

Osoba: zaimki zmieniają się razem z osobą przekazującą

Zaimki i końcówki czasowników z pierwotnej wypowiedzi zmieniają się, gdy przekazuje ją ktoś inny, tak jak po polsku:

• Анна сказала: «Я устала». → Анна сказала, что устала. (Anna powiedziała: „Jestem zmęczona”. → Anna powiedziała, że jest zmęczona.)
• Он сказал мне: «Ты прав». → Он сказал мне, что я прав. (Powiedział do mnie: „Masz rację”. → Powiedział mi, że mam rację.)
• Мы сказали: «Мы придём». → Мы сказали, что придём. (Powiedzieliśmy: „Przyjdziemy”. → Powiedzieliśmy, że przyjdziemy.)

Gdy podmiot zdania z что to ta sama osoba co podmiot zdania nadrzędnego, rosyjski często pomija zaimek (Анна сказала, что устала). Zaimek jest przydatny, gdy zapobiega nieporozumieniu lub podkreśla osobę: Анна сказала, что она устала, а я нет.

Uczucia i oceny z что

Что stoi także po wyrazach, które wyrażają stosunek do faktu. W zdaniu nadrzędnym może być krótka forma, np. рад, albo wyraz bezosobowy, np. жаль lub хорошо:

• Я рад, что ты пришёл. (Cieszę się, że przyszedłeś.)
• Жаль, что ты не можешь поехать. (Szkoda, że nie możesz pojechać.)
• Хорошо, что сегодня тепло. (Dobrze, że dziś jest ciepło.)

Więcej na ten temat w: Krótkie formy przymiotników (рад, должен, готов) oraz Konstrukcje bezosobowe (можно, нужно, нельзя + celownik).

Nie każda wypowiedź zależna ma что

Что wprowadza twierdzenie, fakt lub opinię. Inna treść wymaga innych słów:

• Życzenie lub prośba skierowana do innej osoby wymaga чтобы: Я хочу, чтобы ты пришёл. (Chcę, żebyś przyszedł.) Opisano to w: Polecenia w mowie zależnej z „чтобы”.
• Pytanie wymaga ли lub zaimka pytającego: Он спросил, дома ли она. Он спросил, где она живёт. (Zapytał, czy ona jest w domu. Zapytał, gdzie ona mieszka.) Opisano to w: Pytania zależne.
• Wyraz что może być też zaimkiem pytającym „co”, który się odmienia (о чём, чего): Я не знаю, что он сказал. (Nie wiem, co powiedział.) Tu что jest dopełnieniem czasownika сказал, a nie spójnikiem.

Typowe błędy

• ❌ Он сказал что придёт. → ✅ Он сказал, что придёт. (przed что stoi przecinek)
• ❌ Он сказал, что: «Я устал». → ✅ Он сказал, что устал. / Он сказал: «Я устал». (что służy mowie zależnej, a cytat następuje po dwukropku; obu nie łączy się razem)
• ❌ Я хочу, что ты пришёл. → ✅ Я хочу, чтобы ты пришёл. (po życzeniu używa się чтобы)
• ❌ Он спросил, что она дома. → ✅ Он спросил, дома ли она. (pytanie zależne wymaga ли lub zaimka pytającego)

Szybki sprawdzian

Która forma czasownika pasuje?

1. Вчера Олег сказал: «Я живу в Москве». → Олег сказал, что ____ в Москве.
2. Мария сказала: «Я устала». → Мария сказала, что ____.
3. Антон сказал: «Я приду завтра». → Антон сказал, что ____ завтра.

Które słowo pasuje: что, чтобы czy ли?

4. Я знаю, ____ ты прав.
5. Я хочу, ____ ты пришёл.
6. Он спросил, дома ____ она.

Najważniejsze

• Zdanie z что przekazuje, co ktoś mówi, myśli, wie lub czuje; przecinek oddziela je od zdania nadrzędnego i w zwykłym szyku stoi tuż przed что.
• Czasownik zachowuje pierwotny punkt widzenia: teraźniejszy zostaje teraźniejszym, przeszły przeszłym, przyszły przyszłym, bez przesunięcia czasów jak w angielskim.
• Czas przeszły zgadza się w rodzaju i liczbie z podmiotem zdania z что.
• Zaimki i końcówki zmieniają się, gdy przekazuje ktoś inny (Он сказал мне, что я прав).
• Что stoi też po uczuciach i ocenach (Я рад, что…, Жаль, что…).
• Życzenia wymagają чтобы, a pytania zależne ли lub zaimka pytającego, nie spójnika что.